Odliczenie VAT przy braku faktury – kiedy jest możliwe i co wynika z najnowszego wyroku NSA?

Jednym z wymogów formalnych prawa do odliczenia podatku naliczonego jest posiadanie faktury dokumentującej nabycie towarów lub usług. W ostatnich latach coraz wyraźniej widać jednak tendencję do ograniczania nadmiernego formalizmu w rozliczeniach VAT i wzmacniania znaczenia rzeczywistego przebiegu transakcji.

Dobrym przykładem tej ewolucji jest wyrok NSA z 13 lutego 2026 r., sygn. I FSK 949/23, wydany w sprawie dotyczącej prawa do odliczenia podatku naliczonego od zakupu nieruchomości mimo braku faktury. Orzeczenie to znalazło następnie odzwierciedlenie w interpretacji indywidualnej dyrektora KIS z 15 września 2026 r., nr 0111-KDIB3-2.4012.384.2022.11.MGO, wydanej w wykonaniu prawomocnych wyroków WSA w Bydgoszczy z 10 stycznia 2023 r., sygn. akt I SA/Bd 592/22 oraz NSA z 13 lutego 2026 r., sygn. akt I FSK 949/23.

Ustawa o VAT warunkuje realizację prawa do odliczenia podatku od posiadania faktury zakupowej, dokumentującej nabycie towarów lub usług. Podatnik może dokonać pomniejszenia wartości VAT należnego
o wartość VAT naliczonego dopiero w okresie rozliczeniowym, w którym po stronie sprzedawcy powstał obowiązek podatkowy i pod warunkiem, że posiada fakturę.

Przez lata organy podatkowe interpretowały te regulacje w sposób bardzo rygorystyczny. W efekcie brak faktury był traktowany jako okoliczność automatycznie wyłączająca możliwość odliczenia podatku, niezależnie od tego, czy transakcja rzeczywiście została przeprowadzona i czy podatek został faktycznie naliczony.

Takie podejście było uzasadniane potrzebą zapewnienia bezpieczeństwa obrotu gospodarczego oraz skutecznej kontroli rozliczeń VAT. Stopniowo zaczęło jednak zderzać się z zasadą neutralności podatku od wartości dodanej, będącą jedną z podstawowych zasad wspólnego systemu VAT.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej konsekwentnie od lat wskazywał, że organy podatkowe nie powinny odmawiać prawa do odliczenia wyłącznie ze względu na uchybienia formalne, jeśli dysponują informacjami pozwalającymi stwierdzić, że spełnione zostały materialne przesłanki tego prawa.

Podobny kierunek był widoczny również w orzecznictwie krajowym. Sądy administracyjne coraz częściej akcentowały, że ocena prawa do odliczenia nie może ograniczać się wyłącznie do analizy dokumentów,
lecz powinna uwzględniać rzeczywistą treść zdarzeń gospodarczych.

Początkowo spory dotyczyły głównie faktur zawierających błędy formalne, niepełne dane kontrahentów, wadliwe oznaczenia czy nieprawidłowości w dokumentowaniu korekt. Sądy często przyjmowały wówczas, że jeżeli transakcja rzeczywiście miała miejsce, sam błąd formalny nie powinien prowadzić do pozbawienia podatnika prawa do odliczenia.

W sprawie rozpoznanej przez NSA problem nie dotyczył jednak wadliwej faktury, a w ogóle braku faktury.

Spółka nabyła nieruchomości gruntowe przeznaczone pod inwestycję. Transakcja została udokumentowana aktem notarialnym, w którym wskazano cenę netto, kwotę podatku VAT oraz wartość brutto. Strony złożyły również stosowne oświadczenia dotyczące opodatkowania transakcji VAT, a notariusz nie pobrał podatku od czynności cywilnoprawnych. Mimo to sprzedający odmówili wystawienia faktury, twierdząc, że nie działali jako podatnicy VAT.

Dyrektor KIS uznał, że brak faktury wyłącza możliwość odliczenia podatku naliczonego. Stanowisko to zostało jednak zakwestionowane przez WSA w Bydgoszczy, który uchylił interpretację. Następnie argumentację sądu pierwszej instancji zaakceptował również NSA.

Sądy zwróciły uwagę na fakt, że organy podatkowe dysponowały pełnym materiałem pozwalającym ustalić rzeczywisty charakter transakcji. Akt notarialny zawierał wszystkie istotne informacje dotyczące sprzedaży, w tym dane stron, przedmiot transakcji, cenę netto oraz kwotę podatku VAT.

W konsekwencji sądy uznały, że wymogi formalne nie mogą niweczyć prawa do odliczenia w sytuacji,
gdy wszystkie materialne przesłanki tego prawa zostały spełnione.

Interpretacja dyrektora KIS z 15 września 2026 r. uwzględnia ocenę prawną sądów i potwierdza możliwość odliczenia VAT mimo braku faktury w rozpatrywanej sprawie zakupu nieruchomości.

W wykonaniu prawomocnych wyroków dyrektor KIS wydał interpretację indywidualną nr 0111-KDIB3-2.4012.384.2022.11.MGO z 15 września 2026 r. Interpretacja ta  uwzględnia ocenę prawną zaprezentowaną przez sądy. Oznaczało to potwierdzenie możliwości odliczenia podatku naliczonego mimo braku faktury dokumentującej zakup nieruchomości.

Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Nie można twierdzić, że wyroki sądów zniosły obowiązek posiadania faktury albo że podatnicy mogą swobodnie odliczać VAT na podstawie dowolnych dokumentów.

Możliwość obrony takiego prawa może pojawić się zwłaszcza wtedy, gdy podatnik dysponuje innymi wiarygodnymi dowodami potwierdzającymi:

• rzeczywiste wykonanie transakcji,
• wysokość podatku,
• status sprzedawcy jako podatnika VAT,
• przeznaczenie zakupów do działalności opodatkowanej.

Nie należy jednak przeceniać znaczenia wyroku NSA.

W praktyce omawiana linia orzecznicza będzie miała największe znaczenie w sprawach wyjątkowych, gdy podatnik nie miał realnego wpływu na brak faktury, a jednocześnie dysponuje bogatym materiałem dowodowym pozwalającym odtworzyć wszystkie istotne elementy transakcji.

Brak faktury nie zawsze oznacza utratę prawa do odliczenia VAT. Zanim jednak podatnik zdecyduje się na takie rozliczenie, powinien sprawdzić, czy dysponuje dowodami potwierdzającymi wszystkie istotne okoliczności transakcji.

Sprawdź, czy:

• Transakcja rzeczywiście miała miejsce – doszło do dostawy towaru lub wykonania usługi.
• Sprzedawca działał jako podatnik VAT – możliwe jest potwierdzenie jego statusu w odniesieniu do transakcji.
• Transakcja podlegała opodatkowaniu VAT – istnieją dowody potwierdzające tę okoliczność.
• Można ustalić kwotę podatku VAT – dokumenty pozwalają zweryfikować wysokość podatku naliczonego.
• Zakup jest związany z działalnością opodatkowaną – można wykazać przeznaczenie nabytych towarów lub usług.
• Posiadane dokumenty pozwalają zweryfikować transakcję – mimo braku faktury możliwe jest ustalenie jej rzeczywistego przebiegu.
• Okoliczności transakcji nie wskazują na oszustwo podatkowe ani nadużycie prawa.