PCC od pożyczki pomiędzy podmiotami powiązanymi – jak rozliczać w praktyce

Udzielanie kredytów lub pożyczek jest usługą zwolnioną z podatku od towarów i usług. Samo objęcie VAT dotyczy jednakże tylko czynności podatników, w uproszczeniu - podmiotów prowadzących działalność gospodarcza, wykonywanych w ramach tej działalności. Pożyczka uznana za przeprowadzoną poza działalnością gospodarczą stanowi czynność neutralną z punktu widzenia VAT (pozostaje poza regulacjami dotyczącymi tego podatku). Jeśli chodzi o podatek od czynności cywilnoprawnych, to wyłączone są z niego pożyczki stanowiące usługi zwolnione z VAT.

Omawiana kwestia jest przedmiotem licznych indywidualnych interpretacji prawa podatkowego. Podatnicy, składając wnioski o wydanie interpretacji, z zasady dążą do wskazania, że dana pożyczka nie jest objęta PCC. Dyrektor Krajowej informacji Skarbowej dość konsekwentnie potwierdza takie stanowiska, stwierdzając zwykle, że  udzielenie pożyczki przez podmiot prowadzący działalność gospodarczą, w związku z jej prowadzeniem, można uznać za usługę zwolnioną z VAT. Wśród licznych podobnych do siebie rozstrzygnięć, można przykładowo wskazać interpretację Dyrektora KIS z 4 kwietnia 2024 r. (nr 0111-KDIB3-1.4012.16.2024.3.MG) oraz z 21 sierpnia 2025 r. (nr 0111-KDIB3-1.4012.497.2025.3.KW)

Błędem byłoby jednak traktowanie wskazanych interpretacji jako wyrazu łagodnego podejścia fiskusa w kwestii PCC od pożyczek. Przeciwny wniosek wynika bowiem z wydawanych w ostatnim czasie orzeczeń sądowych. Zapadły one na kanwie sytuacji, gdy organy podatkowe kwestionują konkretne przypadki pożyczek za usługi zwolnione z VAT. Odmawiano uznania, że podatnicy występowali w tym zakresie w ramach swoich działalności gospodarczych. Rezultatem było żądanie uiszczenia PCC. W ostatnim czasie, sądy dość konsekwentnie stoją po stronie fiskusa. Na uwagę zasługują zwłaszcza wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 4 kwietnia 2025 r., sygn. akt III FSK 548/23; z 4 kwietnia 2025 r., sygn. akt  III FSK 549/23; z 28 czerwca 2024 r., sygn. akt III FSK 939/22 oraz z 26 kwietnia 2023 r., sygn. akt III FSK 1989/21.

Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że stoi to w sprzeczności ze stanowiskiem prezentowanym w interpretacjach, które są pozornie korzystne dla podatników. Trzeba jednak mieć na uwadze istotę indywidualnych interpretacji prawa podatkowego. Służą one ocenie skutków prawnych przedstawionego stanu faktycznego. Opis stanu faktycznego jest zaś formułowany przez samego podatnika. Wczytując się w interpretacje, można zauważyć, że jako element stanu faktycznego niemal zawsze jest podawane, że dana pożyczka jest udzielana przez w ramach działalności gospodarczej prowadzonej przez podatnika.

Moim zdaniem, Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej w istocie jedynie stwierdza, że jeżeli pożyczka jest udzielana w ramach działalności gospodarczej, to mamy do czynienia z usługą zwolnioną z podatku VAT, co automatycznie wyłączałoby PCC.

Tym samym interpretacje nie zawierają rozstrzygnięcia właściwej spornej kwestii – tego czy w ogóle dana pożyczka mieści się ramach działalności gospodarczej podatnika. Tak więc w wydawanych interpretacjach tylko pozornie można doszukiwać się stanowiska organów podatkowanych w kwestii PCC od pożyczek.

Faktyczne podejście fiskusa trzeba zrekonstruować z orzecznictwa sądowego. Spory toczą się zwykle w odniesieniu do przypadków, gdy pożyczki miały wyłącznie charakter okazjonalny, nie nosiły cech systematyczności, nie były zorganizowaną i świadczoną w sposób ciągły usługą.

Organy podatkowe mogą podnosić zwłaszcza okoliczność braku jakiejkolwiek strukturalnej formy wydzielenia działalności pożyczkowej, a także  brak zewnętrznego zamanifestowania prowadzenia tego rodzaju działalności.

Za wyłączeniem pożyczki z regulacji podatku VAT przemawia także np. brak charakterystycznych przejawów aktywności udzielającego pożyczkę np. posiadania wzorców umów, regulaminów określających przyjęte i/lub akceptowane formy zabezpieczenia udzielonych pożyczek, sposób windykacji itp.  Dla uznania pożyczki za działalność gospodarczą nie wystarcza jej odpłatność, źródło pochodzenia kapitału przeznaczonego na pożyczki czy też klauzula zawarta w umowie pożyczki, że pożyczkodawca z tytułu jej zawarcia jest podatnikiem podatku VAT.

Generalnie jeżeli podatnicy chcą uznania swoich pożyczek za usługi zwolnione z VAT, to muszą być w stanie wykazać faktyczne prowadzenie działalności gospodarczej w tym zakresie. Jest to istotne zwłaszcza, jeśli mówimy o pożyczkach pomiędzy podmiotami powiązanymi.

Samo istnienie powiązań między pożyczkodawcą a pożyczkobiorcą jest uznawane za istotny argument za opodatkowaniem PCC. Takie pożyczki zwykle maja zwykle charakter okazjonalny. Są one często wynikiem ustaleń grupowych, a nie wyrazem faktycznej działalności gospodarczej w tym zakresie.

Oczywiście, odmiennie będzie w tych szczególnych przypadkach, w których pożyczkodawca wykaże np. że udziela pożyczek na podobnych warunkach także „na zewnątrz”, tj. do podmiotów niepowiązanych. Kształtująca się linia orzecznicza potwierdza restrykcyjne stanowisko Fiskusa. W typowych sytuacjach, pożyczki pomiędzy powiązanymi nie mogą być uznane za usługi zwolnione z VAT, a wiec zasadniczo wchodzą w zakresie opodatkowania PCC.

W tym kontekście warto jednak przypomnieć, że zwolnione z PCC są wszystkie pożyczki

pożyczki udzielane przez wspólnika (akcjonariusza) spółce kapitałowej. Jako spółkę kapitałową rozumie się tutaj spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, spółkę akcyjną, spółkę europejską, a także spółkę komandytowo-akcyjną.

Opodatkowanie PCC będzie zwykle konieczne w typowych przypadkach sytuacji odwrotnej, a wiec pożyczki udzielanej przez spółkę do swoich wspólników lub akcjonariuszy. Warto także odnotować, że podobnego zwolnienia z PCC nie przewidziano dla pożyczek pomiędzy spółkami osobowymi (spółką jawną, komandytową i partnerską) a ich wspólnikami.

Pożyczki pomiędzy podmiotami powiązanymi budzą poważne wątpliwości w kontekście opodatkowania PCC. Kluczowe znaczenie ma to, czy pożyczka została udzielona w ramach działalności gospodarczej. Organy podatkowe i sądy coraz częściej przyjmują restrykcyjne podejście – pożyczki okazjonalne, niesystematyczne i niewyodrębnione organizacyjnie nie korzystają ze zwolnienia z VAT, a więc podlegają PCC.