Stopy procentowe: czym są i dlaczego powinny interesować księgowych, firmy i gospodarstwa domowe

Stopa procentowa pokazuje, jaka jest cena korzystania z pieniędzy przez określony czas. Najczęściej podaje się ją w skali roku. Dla kredytobiorcy oznacza koszt odsetek, dla oszczędzającego lub inwestora – wynagrodzenie za udostępnienie kapitału. Stopy procentowe są ceną pieniądza i wpływają m.in. na kredyty, oszczędności, inwestycje oraz wartość pieniądza.

W praktyce, gdy mówimy o stopach procentowych, trzeba rozróżnić dwa poziomy: stopy NBP, czyli stopy ustalane przez bank centralny, oraz stopy rynkowe, czyli stawki powstające na rynku finansowym, np. WIBOR, POLONIA czy POLSTR.

W Polsce podstawowe stopy procentowe ustala Rada Polityki Pieniężnej, organ Narodowego Banku Polskiego. Są one jednym z głównych narzędzi polityki pieniężnej. NBP za ich pomocą wpływa na koszt pieniądza w gospodarce, inflację, skłonność banków do udzielania kredytów oraz atrakcyjność oszczędzania. Stopy banku centralnego wpływają na rynek międzybankowy, a następnie na oprocentowanie kredytów i depozytów w bankach komercyjnych.

Aktualnie, według danych NBP, podstawowe stopy procentowe obowiązujące od 5 marca 2026 r. wynoszą:

Majowe posiedzenie RPP nie zmieniło tych poziomów – stopy pozostały bez zmian.

Najważniejsza dla rynku jest stopa referencyjna. To ona wyznacza główny kierunek polityki pieniężnej i najmocniej wpływa na oczekiwania dotyczące kosztu pieniądza. Stopa lombardowa ma znaczenie m.in. dla oprocentowania pożyczek udzielanych bankom przez NBP oraz dla wybranych stawek odsetek. Stopa depozytowa pokazuje, ile banki mogą otrzymać za jednodniowe depozyty składane w NBP.

Historia stóp procentowych w Polsce dobrze pokazuje, jak zmieniały się warunki gospodarcze. W końcówce lat 90. koszt pieniądza był bardzo wysoki – w lutym 1998 r. stopa referencyjna wynosiła 24,00%. W 2000 r. sięgała 19,00%, a po okresie dezinflacji i stabilizacji gospodarki stopniowo spadała. W marcu 2015 r. wynosiła 1,50%, a w czasie pandemii COVID-19 została obniżona do rekordowo niskiego poziomu 0,10%. Po gwałtownym wzroście inflacji RPP rozpoczęła cykl podwyżek i od września 2022 r. stopa referencyjna wynosiła 6,75%. Następnie w 2023 r. została obniżona do 5,75%, a w latach 2025–2026 spadła do obecnych 3,75%.

Ta zmienność jest ważna dla księgowych i przedsiębiorców, bo pokazuje, że koszty finansowania mogą się istotnie zmieniać w ciągu kilku kwartałów. Budżet firmy, który jest bezpieczny przy stopie referencyjnej 1,50%, może wyglądać zupełnie inaczej przy stopie 6,75%.

Dla przedsiębiorstw stopy procentowe są przede wszystkim kosztem finansowania. Wpływają na oprocentowanie kredytów obrotowych, inwestycyjnych, leasingu, faktoringu, emisji obligacji oraz pożyczek wewnątrzgrupowych. Wzrost stóp zwykle oznacza wyższe koszty odsetkowe, niższą zdolność kredytową i większą presję na płynność. Spadek stóp działa odwrotnie: obniża koszt kapitału i może ułatwiać inwestycje.

Dla działów księgowych i finansowych znaczenie mają także skutki pośrednie. Wyższe stopy mogą wpływać na wycenę instrumentów finansowych, testy utraty wartości, kalkulację rezerw, dyskontowanie przepływów pieniężnych oraz analizę rentowności projektów. Są też istotne w podatkach: od 5 marca 2026 r. podstawowa stawka odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych wynosi 10,50%, obniżona 5,25%, a podwyższona 15,75% rocznie.

W praktyce oznacza to, że decyzje RPP nie są wyłącznie tematem makroekonomicznym. Przekładają się na konkretne pozycje w rachunku zysków i strat, przepływach pieniężnych i rozliczeniach podatkowych.

Dla gospodarstw domowych najczęściej widocznym skutkiem zmian stóp są raty kredytów, zwłaszcza hipotecznych ze zmiennym oprocentowaniem. Przy wyższych stopach rośnie oprocentowanie kredytów, a tym samym miesięczne raty. Przy niższych stopach koszt obsługi zadłużenia zwykle spada.

Z drugiej strony stopy wpływają na oprocentowanie lokat i kont oszczędnościowych. Gdy stopy są wysokie, banki zwykle oferują wyższe oprocentowanie depozytów. Gdy stopy spadają, maleją także odsetki od oszczędności. Ważne jest jednak rozróżnienie stopy nominalnej i realnej. Jeżeli lokata daje 4%, a inflacja wynosi 5%, realna wartość oszczędności mimo odsetek spada. Analizy.pl podkreślają, że realna stopa procentowa uwzględnia inflację i lepiej pokazuje rzeczywisty zysk lub koszt pieniądza.

Stopy NBP są ustalane administracyjnie przez Radę Polityki Pieniężnej. Stopy rynkowe powstają natomiast na rynku finansowym. Reagują na decyzje NBP, ale zależą też od płynności sektora bankowego, oczekiwań inflacyjnych, popytu na pieniądz, ryzyka kredytowego i przewidywań dotyczących kolejnych decyzji RPP.

Najbardziej znanym przykładem stopy rynkowej jest WIBOR, czyli stopa, po której banki są skłonne pożyczać sobie pieniądze na określony termin. WIBOR jest ważny, bo przez lata był podstawą oprocentowania wielu kredytów o zmiennej stopie oraz obligacji zmiennokuponowych. GPW wskazuje, że WIBOR jest podstawowym wskaźnikiem kosztu pieniądza na polskim rynku międzybankowym i bywa stopą bazową dla kredytów oraz obligacji.

WIBOR odejdzie jednak w przeszłość, choć dopiero za dekadę. Stawki 1M, 3M i 6M będą wyliczane do 31 grudnia 2036 r. Nie oznacza to jednak kolejnej dekady nowych umów z WIBOR-em. KNF oczekuje, że od 2027 r. wskaźnik będzie służył już tylko do wygaszania starego portfela.

Innym przykładem jest POLONIA, czyli jednodniowa stopa rynku pieniężnego liczona przez NBP jako średnia ważona transakcji overnight. Obrazuje faktyczny koszt krótkoterminowego pieniądza i była rozważana jako główny wariant awaryjny do zastąpienia wskaźnika WIBOR przy wyliczaniu oprocentowania kredytów hipotecznych. W ostatnich dostępnych danych NBP stawka POLONIA wynosiła 3,59% dla wyliczenia z 21 maja 2026 r.

Na rynku pojawia się również POLSTR (Polish Short Term Rate), nowy wskaźnik typu RFR, oparty na transakcjach overnight na hurtowym rynku pieniężnym. KNF opisuje POLSTR jako wskaźnik przedstawiający średni poziom stopy procentowej ważonej wolumenem transakcji depozytowych w złotych zawartych na termin O/N. To właśnie ten wskaźnik zastąpi WIBOR w nadchodzących umowach.

O ileWIBOR jest stawką terminową znaną z góry dla danego okresu odsetkowego. POLSTR jest stopą overnight i ma charakter "patrzący wstecz", bo opiera się na już zawartych transakcjach jednodniowych. Na jego podstawie wyznaczane są jednak także stopy składane 1M, 3M i 6M, które mogą być wykorzystywane w produktach finansowych.

Zatem stopy NBP wyznaczają kierunek, a stopy rynkowe pokazują, po jakiej cenie pieniądz jest faktycznie wyceniany na rynku.

Dla księgowych stopy procentowe są istotne z kilku powodów. Po pierwsze, wpływają na koszty finansowe jednostki – odsetki od kredytów, leasingu, pożyczek i obligacji. Po drugie, są ważne przy planowaniu płynności i budżetowaniu. Po trzecie, mają znaczenie przy kalkulacji odsetek podatkowych i cywilnoprawnych. Po czwarte, oddziałują na wycenę aktywów finansowych, inwestycji dłużnych oraz projektów długoterminowych.

Dlatego warto śledzić nie tylko decyzje RPP, ale także zachowanie stawek rynkowych. Sam komunikat NBP informuje, jaki jest oficjalny poziom stóp banku centralnego. Dopiero połączenie go z WIBOR-em, POLONI-ą, POLSTR, rentownościami obligacji i ofertami banków pokazuje, jak realnie zmienia się koszt pieniądza dla firm i gospodarstw domowych.