Przejście na samozatrudnienie a maksymalne wykorzystanie ulgi podatkowej w rozliczeniu rocznym PIT

Pracownik etatowy nie musi pilnować zaliczek na podatek, bo pobiera je pracodawca. Przedsiębiorca robi to sam. Zaliczki na podatek dochodowy płaci się do 20. dnia miesiąca następującego po miesiącu lub kwartale, za który są należne, a po zakończeniu roku składa się zeznanie roczne, w którym rozlicza się podatek za cały rok.

Rodzaj zeznania zależy od formy opodatkowania. Przy skali podatkowej przedsiębiorca składa PIT-36, przy podatku liniowym PIT-36L, a przy ryczałcie od przychodów ewidencjonowanych PIT-28. Forma opodatkowania wpływa też na możliwość wspólnego rozliczenia z małżonkiem. Takie rozliczenie jest możliwe tylko wtedy, gdy oboje małżonkowie rozliczają swoje dochody według skali podatkowej. Wybór podatku liniowego lub ryczałtu oznacza, że z tej preferencji trzeba zrezygnować.

Najwięcej ulg i odliczeń przysługuje przy skali podatkowej. Daje ona kwotę wolną od podatku w wysokości 30 000 zł, a dochód do 120 000 zł opodatkowany jest stawką 12%. Nadwyżkę ponad ten próg opodatkowuje się stawką 32%. Na skali można skorzystać między innymi z ulgi na dzieci, wspólnego rozliczenia z małżonkiem lub rozliczenia jako osoba samotnie wychowująca dziecko, a także z ulg na internet, rehabilitacyjnej i termomodernizacyjnej.

Przy podatku liniowym stawka wynosi 19% niezależnie od wysokości dochodu, ale nie ma kwoty wolnej, a katalog ulg jest znacznie węższy. Z dochodu z działalności na liniowym można odliczyć między innymi składki społeczne, wpłaty na IKZE, wydatki objęte ulgą termomodernizacyjną oraz zapłacone składki zdrowotne do rocznego limitu, który w 2026 roku wynosi 14 100 zł. Ryczałt również nie daje kwoty wolnej ani ulgi na dzieci, ale pozwala odliczyć od przychodu między innymi składki społeczne, wpłaty na IKZE, część ulg, na przykład termomodernizacyjną, oraz 50% zapłaconych składek zdrowotnych.

Dobór ulg zależy od rodzaju działalności i formy opodatkowania. Wśród najczęściej wykorzystywanych przez samozatrudnionych znajdują się:

• wpłaty na IKZE, odliczane od dochodu lub przychodu, z wyższym limitem dla osób prowadzących działalność,
• ulga badawczo-rozwojowa, czyli dodatkowe odliczenie kosztów prac badawczo-rozwojowych, dostępna na skali i podatku liniowym,
• IP Box, czyli preferencyjna stawka 5% od dochodu z kwalifikowanych praw własności intelektualnej, na przykład z autorskiego oprogramowania, dostępna na skali i podatku liniowym,
• darowizny na cele pożytku publicznego, kultu religijnego i krwiodawstwa, odliczane na skali i ryczałcie, ale nie na podatku liniowym,
• ulga rehabilitacyjna dla osób z niepełnosprawnościami lub ich opiekunów,
• ulga termomodernizacyjna, która pozwala odliczyć do 53 000 zł wydatków na poprawę efektywności energetycznej domu jednorodzinnego.

Warto odróżnić IKZE od IKE. Zastanawiając się, gdzie założyć IKE lub IKZE, pamiętaj, że w bieżącym rozliczeniu PIT podatek obniżają tylko wpłaty na IKZE. Korzyścią z IKE jest zwolnienie zysków z podatku od zysków kapitałowych przy wypłacie po spełnieniu warunków ustawowych, najczęściej po ukończeniu 60 lat.

Jeśli w ciągu roku przeszedłeś z etatu na własną działalność, sposób rozliczenia zależy od formy opodatkowania firmy. Przy skali podatkowej dochody z umowy o pracę i z działalności łączy się w jednym zeznaniu PIT-36. Kwota wolna od podatku i ulgi, na przykład ulga na dzieci, odnoszą się wtedy do łącznego dochodu.

Przy podatku liniowym lub ryczałcie dochody rozlicza się osobno. Wynagrodzenie z etatu wykazuje się w PIT-37, a działalność w PIT-36L lub PIT-28. Dochód z umowy o pracę nadal korzysta z kwoty wolnej, a ulgi przysługujące na skali, takie jak ulga na dzieci, można odliczyć od podatku od tego dochodu. Przed wyborem formy opodatkowania warto więc policzyć, czy niższa stawka na liniowym lub ryczałcie zrekompensuje utratę części ulg w danym roku.

Ulga dla młodych zwalnia z podatku przychody osób do ukończenia 26. roku życia, ale tylko z określonych źródeł, przede wszystkim z umowy o pracę i umowy zlecenia, do limitu 85 528 zł rocznie. Nie obejmuje przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej, niezależnie od formy opodatkowania.

Młody przedsiębiorca płaci więc podatek od dochodu z firmy na zwykłych zasadach. Jeśli jednocześnie pracuje na etacie lub zleceniu, przychody z tych umów nadal mogą korzystać z ulgi dla młodych w ramach limitu. W rocznym zeznaniu trzeba wtedy wykazać oba źródła osobno, a przychody objęte ulgą nie są opodatkowane.

Przy skali podatkowej i podatku liniowym do zeznania PIT-36 lub PIT-36L dołącza się załącznik PIT/B, w którym wykazuje się przychody, koszty i dochód z działalności. Ulgi i odliczenia, na przykład ulgę na dzieci czy darowizny, wykazuje się w załączniku PIT/O. Ryczałtowcy rozliczają się w zeznaniu PIT-28, w którym wykazują przychody według stawek ryczałtu.

Oprócz ulg podatkowych warto pamiętać o preferencjach w składkach ZUS, które obniżają koszty prowadzenia firmy. Nowi przedsiębiorcy mogą skorzystać z ulgi na start, czyli zwolnienia ze składek społecznych przez pierwsze 6 miesięcy działalności, a następnie z preferencyjnych składek przez kolejne 24 miesiące. Przedsiębiorcy z niższymi przychodami mogą później przejść na Mały ZUS Plus, w którym składki społeczne liczy się od dochodu. Zapłacone składki społeczne odlicza się od dochodu lub przychodu w rozliczeniu podatkowym.

Podstawą legalnej optymalizacji jest prawidłowe ujmowanie kosztów i wykorzystanie odliczeń dostępnych przy danej formie opodatkowania. Przy skali podatkowej i podatku liniowym kosztem są wydatki związane z działalnością, na przykład wynajem biura, media, sprzęt czy raty leasingowe. Na ryczałcie podatek liczy się od przychodu, więc koszty nie obniżają podatku. W rozliczeniu za 2026 rok warto uwzględnić przede wszystkim:

• wpłaty na IKZE do limitu 16 956 zł dla osób prowadzących działalność, przy standardowym limicie 11 304 zł,
• składki zdrowotne na podatku liniowym, odliczane od dochodu lub zaliczane do kosztów do limitu 14 100 zł,
• 50% zapłaconych składek zdrowotnych na ryczałcie, odliczane od przychodu,
• ulgę na dzieci i wspólne rozliczenie z małżonkiem na skali podatkowej,
• darowizny do 6% dochodu na skali podatkowej.

Przepisy podatkowe i limity zmieniają się co roku, dlatego przed złożeniem zeznania warto sprawdzić aktualne kwoty i, przy bardziej złożonej sytuacji, skonsultować rozliczenie z księgowym lub doradcą podatkowym.