Podatek cyfrowy w cyfrowym świecie – sprawdź, co musisz wiedzieć o opodatkowaniu działalności online

Cyfryzacja gospodarki i społeczeństwa stanowi jeden z najbardziej dynamicznych procesów naszych czasów. Rewolucja ta dotyka wielu dziedzin życia, otwierając nowe możliwości szeroko rozumianego rozwoju, automatyzacji czy tworzenia modeli biznesowych. Warto jednak podkreślić, że jak każda przemiana, niesie za sobą niepewność oraz zagrożenia związane ze społecznymi skutkami wspomnianej wyżej automatyzacji procesów wytwórczych i szeroko rozumianym bezpieczeństwem. Terminem samej cyfryzacji możemy określić proces wprowadzania do sfery technicznej, ekonomicznej, organizacyjnej czy społecznej różnego rodzaju technologii, które wykorzystują systemy informatyczne i technikę cyfrową.

Kluczowymi czynnikami napędzającymi rozwój gospodarki cyfrowej są obecnie:  Internet rzeczy (Internet of Things – IoT) oraz Internet wszechrzeczy (Internet of Everything – IoE), wszechobecna łączność (hyperconnectivity), aplikacje i usługi oparte na chmurze obliczeniowej (cloud computing), analityka dużych zbiorów danych (Big Data Analytics – BDA) oraz duże dane działające jako usługa (Big-Data-as-a-Service – BDaaS), automatyzacja oraz robotyzacja, wielokanałowe (multi-channel) oraz wszechkanałowe (omni-channel) modele dystrybucji produktów i usług.

W erze cyfryzacji i globalizacji również podatki stają się coraz bardziej złożonym zagadnieniem, które wymaga stałego dostosowywania do współczesnych realiów. W tekście omówimy wybrane zagadnienia związane z podatkiem cyfrowym, ze szczególnym uwzględnieniem wyzwań implementacyjnych oraz analizy przedmiotowych uwarunkowań na płaszczyźnie krajowej.

Nowe formy działalności oraz modele biznesowe sprawiają, że prawo podatkowe nie nadąża za dostosowaniem przepisów do obecnych realiów. Rynek cyfrowy charakteryzuje się znacznym tempem wzrostu i ma coraz większe znaczenie dla światowych gospodarek, w których sektor cyfrowy może odpowiadać nawet za 15,5% PKB. Należy zatem podkreślić, że dla sprawnego funkcjonowania gospodarki ogółem, ważne jest by wszystkie jej sektory przyczyniały się do jej rozwoju, płacąc należną część podatku.

Obecnie  wiele firm posiada użytkowników i klientów w państwach, w których nie jest fizycznie obecna oraz generuje zyski poprzez interakcję z użytkownikami i klientami, korzystając z pochodzących od nich danych i treści.

Priorytetem współczesnego ustawodawstwa jest dostosowanie przepisów podatkowych do zmieniających się warunków. Coraz to nowsze wyzwania podatkowe, takie jak obniżenie dochodów podatkowych wskutek nadużyć związanych z unikaniem opodatkowania i oszustwami podatkowymi, są bezpośrednim źródłem konieczności podjęciach konkretnych działań legislacyjnych w tym zakresie.

Przepisy podatkowe wciąż zakładają fizyczną obecność, dlatego zyski z działalności cyfrowej często pozostają nieopodatkowane w jurysdykcji rynku, czyli w państwie, w którym znajdują się użytkownicy i konsumenci, dlatego tak ważna jest ich aktualizacja.

W celu zobrazowania przedmiotowej problematyki warto posłużyć się przykładem polskich przepisów. Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, podatnicy podlegają w Polsce nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu, jeżeli mają siedzibę lub zarząd na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Według zaś art. 3 ust. 2 ustawy, podatnicy niemający na terytorium RP siedziby lub zarządu, podlegają obowiązkowi podatkowemu tylko od dochodów, które osiągają na terytorium RP, w tym w szczególności od dochodów uzyskiwanych z tytułu działalności położonego na terytorium RP zagranicznego zakładu.

Biorąc pod uwagę wskazane przepisy, należy stwierdzić, że zasady te nie są dostosowane do realiów gospodarki cyfrowej, gdyż zostały wdrożone w czasach, kiedy utrzymywanie obecności fizycznej w danym kraju było konieczne do uzyskiwania na danym terytorium dochodów i powadzenia na nim jakkolwiek ciągłej działalności. Rozwój technologii spowodował, że w tej chwili możliwe jest centralne zarządzanie obecnością przedsiębiorstwa w wielu państwach, a określenie miejsca osiągnięcia przychodów z działalności cyfrowej staje się niejednokrotnie bardzo dużym wyzwaniem.

Mając zatem na względzie postępującą globalizację, a więc międzynarodową konieczność dostosowania prawa podatkowego, stawianie czoła wyzwaniom współczesnego świata powinno mieć charakter ponadnarodowy.

Mając na względzie postępującą globalizację, a więc międzynarodową konieczność dostosowania prawa podatkowego, stawianie czoła wyzwaniom współczesnego świata powinno mieć charakter ponadnarodowy. Z tego względu Unia Europejska oraz OECD zajęła się kwestiami związanymi z cyfryzacją gospodarki.  

W 2018 roku OECD opublikowała wstępne sprawozdanie na temat opodatkowania działalności cyfrowej, a w ślad za nim Komisja Europejska zaproponowała nowe przepisy o opodatkowaniu działalności cyfrowej, przedstawiając dwa wnioski ustawodawcze.

Pierwszy z nich miał na celu nowelizację przepisów w zakresie opodatkowania przedsiębiorstw, tak by zyski były rejestrowane i opodatkowywane w miejscu, w którym dana firma wchodzi w istotną interakcję z użytkownikami za pośrednictwem kanałów cyfrowych.

Natomiast drugi wniosek był bezpośrednią odpowiedzią na apele wielu państw członkowskich o podatek przejściowy obejmujący główne rodzaje działalności cyfrowej, które wówczas nie były w ogóle opodatkowane. Podstawowym polem analizy były kwestie takie jak dostosowanie systemu podatkowego do rozrastającej się gospodarki cyfrowej, sposoby zwalczania uchylania się od podatków i ich unikania, opcje wykorzystania synergii na szczeblu unijnym
i międzynarodowym. 12 marca 2019 roku Rada postanowiła wstrzymać się z unijnym podatkiem od usług cyfrowych. Uzgodniono, że prezydencja będzie pracować nad stanowiskiem UE w międzynarodowych rozmowach o podatku cyfrowym.

Wstrzymanie prac przez KE było bezpośrednio związane z toczącymi się pracami w OECD.  Propozycja OECD opiera się na reformie całego systemu podatku CIT, składającej się z filaru pierwszego, tworzonego przez nowe zasady alokacji zysków jako bazy opodatkowania, oraz filaru drugiego, wprowadzającego międzynarodowy podatek minimalny. Filar pierwszy zakłada jednolite podejście przejawiające się w tym, że nowe zasady będą mieć zastosowanie nie tylko do tzw. wysoce ucyfrowionych firm, tj. GAFA (Google, Amazon, Facebook, Apple), ale również do tradycyjnych przedsiębiorstw, które intensywnie angażują się w kontakty ze swoimi klientami za pośrednictwem technologii cyfrowych.

Zdaniem OECD, istotne jest opracowanie zmian uwzględniających modele biznesowe, które nie wymagają posiadania stałej siedziby w danym miejscu w celu prowadzenia działalności gospodarczej.

Dzięki takim zmianom, dochód do opodatkowania byłby ustalany nie poprzez fizyczną obecność danego przedsiębiorstwa w określonym kraju, ale przykładowo przez to, w jaki sposób biznes danego przedsiębiorstwa wpływa na gospodarkę w tym kraju, w oparciu o dane o osiąganych przychodach ze sprzedaży w danym kraju. OECD podkreśliła, że opodatkowanie dochodów cyfrowych powinno zostać wprowadzone niezależnie od dotychczasowych zasad globalnego opodatkowania.

Zaproponowano zatem trzy mechanizmy podejścia wyznaczenia dochodu cyfrowego:

• Kwota A - zakłada wykorzystanie metody podziału zysków i alokowanie do działalności cyfrowej części zysku rezydualnego, ponad zyskiem rutynowym przypisanym do podstawowej działalności wykonywanej przez przedsiębiorstwo prowadzące działalność cyfrową;
• Kwota B - oznacza stałe wynagrodzenie za aktywność w danej jurysdykcji, które kalkulowane może być w oparciu o obecnie obowiązujące przepisy (m.in. dotyczące cen transferowych i zgodnie z zasadą ceny rynkowej);
• Kwota C - w razie zaistnienia jakikolwiek sporu między danym krajem a podatnikiem, to przedsiębiorca powinien mieć dostęp do wiążących i skutecznych mechanizmów rozstrzygających spory z organami w tym zakresie.

Mając powyższe na uwadze, kluczową kwestią jest opracowanie systemu, w ramach którego identyfikowano by miejsce docelowej destynacji dobra lub usługi tak, żeby podatek był ostatecznie płacony w miejscu, w którym klient nabywa dane dobro lub usługę.

W konsekwencji, państwa mogłyby opodatkować zyski z działalności międzynarodowych przedsiębiorstw, osiągnięte w wyniku świadczenia usług na ich terytorium. Plan OECD jest jednak krytykowany m.in. przez ICRIT, komisję reprezentowaną przez szanowanych ekonomistów i ekonomistki jak Thomas Piketty, Joseph Stiglitz i Jayathi Gosh, czy G-24, czyli forum krajów rozwijających się współpracujących z OECD. Podział kwoty A nie jest dla nich korzystny, a nowe zasady wciąż zawierają wiele spornych przepisów.

Koncepcje opodatkowania cyfrowej gospodarki na poziomie ponadnarodowym dzielą się na propozycje reform dotyczących opodatkowania osób prawnych, jak i na opcję zakładającą wprowadzenie tymczasowego podatku cyfrowego.

Niestety konsensus na tym polu jest bardzo trudny do osiągnięcia, w szczególności w zakresie kształtu reform i nowych podatków. Działania w ramach Unii Europejskiej zatrzymały się na etapie projektów dwóch aktów prawnych z uwagi na brak możliwości wypracowania porozumienia pomiędzy państwami członkowskimi.

OECD wciąż pracuje nad wspólnym modelem podatkowego podejścia do gospodarki cyfrowej[1]. Warto jednak pamiętać, że projekt rozwiązania tymczasowego Komisji Europejskiej w postaci podatku od usług cyfrowych, mimo zawieszenia prac nad nim, stał się wzorcem dla konstrukcji podatków cyfrowych implementowanych jednostronnie przez niektóre państwa.

W Polsce plany wprowadzenia podatku cyfrowego zostały zamieszczone w wieloletnim planie finansowym na lata 2019-2022. W uzasadnieniu projektu wskazano jednak, że możliwość wdrożenia efektywnego i długookresowego rozwiązania na forum międzynarodowym, w dającym się przewidzieć horyzoncie czasowym, nie jest pewne. Z tego względu, rozważana była również opcja zakładająca wprowadzenie tzw. tymczasowego rozwiązania problemu opodatkowania cyfrowych modeli biznesowych w formie podatku od wybranych usług cyfrowych.

Zgodnie z założeniami, adresatem podatku miały zostać największe przedsiębiorstwa cyfrowe świadczące usługi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Prace nad wprowadzeniem przepisów zostały jednak zawieszone i do dzisiaj podatek ten nie został wprowadzony. Temat nowego podatku pojawił się ponownie podczas pandemii COVID-19. Choć nie był to podatek w pierwotnej formie, Polska poczyniła krok w stronę innego rozwiązania. Od 1 lipca 2020 r. operatorzy platform świadczących w Polsce usługi wideo na żądanie (VOD) mają obowiązek dokonywania opłat od przychodów uzyskiwanych w Polsce.

Zgodnie z regulacjami, wprowadzonymi w ramach tzw. Tarczy Antykryzysowej 3.0, operatorzy platform VOD są zobowiązani do dokonywania wpłat w wysokości 1,5% przychodu uzyskanego z tytułu opłat za dostęp do udostępnionych publicznie audiowizualnych usług medialnych na żądanie lub emisji przekazów handlowych. Przepisy te mają zastosowanie do podmiotów świadczących ww. usługi zarówno lokalnych, jak i zagranicznych. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż regulacje wprowadzone w ramach tarczy antykryzysowej obowiązują do teraz, a wpływy z daniny sukcesywnie rosną. W 2023 roku wpłaty od podmiotów dostarczających audiowizualną usługę medialną na żądanie wyniosły 39 670 133,89 zł, co stanowi kwotę o 6,9 mln wyższą niż rok wcześniej.

Idea wprowadzenia podatku cyfrowego nadal pozostaje w sferze prac projektowych. Priorytetem z punktu widzenia polskiego ustawodawcy powinno być jednak wypracowanie rozwiązania na szczeblu OECD. Wprowadzenie własnych regulacji na poziomie państwowym cechowałoby się znacznym ryzykiem.

Należy podkreślić, że ustawa o podatku cyfrowym stanowiłaby część polskiego systemu podatkowego, w związku z czym należałoby zadbać o wewnętrzną spójność projektu oraz zsynchronizowania go z pozostałymi utrwalonymi zasadami prawa podatkowego. W tym kontekście istotne są nie tylko kwestie związane z określeniem podstawowego charakteru takiego podatku, ale również czynniki administracyjno-techniczne: infrastruktura wspierającą proces raportowania, technologiczne aspekty pobierania takiego podatku oraz przeszkolenie kadr administracji skarbowej. Co więcej, system podatkowy to nie tylko szereg ustaw i rozporządzeń, ale również przepisy Konstytucji RP, która wyznacza niejako ideologiczne ramy założeń prawnych.

Na tej podstawie, wprowadzenie nowego podatku powinno być oparte o fundamentalne zasady wynikające z ustawy zasadniczej.

Sprowadza się to między innymi do zakazu wprowadzania zmian w podatkach rozliczanych w skali roku w trakcie roku podatkowego, czy też przestrzeganie standardu ustalonego przez orzecznictwo, zgodnie z którym publikacja ustawy nowelizującej, bądź wprowadzającej istotne zmiany w systemie podatkowym, powinna nastąpić nie krócej niż miesiąc przed końcem danego roku podatkowego. Ponadto, nie można zapomnieć również o technicznych kwestiach związanych z wykonalnością przepisów, w związku z czym ustawa powinna być wspierana przez odpowiednie rozporządzenia wykonawcze.

Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że szacowane wpływy z tytułu podatku cyfrowego w Polsce byłyby stosunkowo niewielkie - przewidywany dochód dla budżetu z tytułu daniny miałby wynosić pierwszym roku obowiązywania (2020) zaledwie 217,5 mln zł. Do rozważenia pozostają również potencjalne ryzyka rozliczne, wśród których można wymienić: niewielką skuteczność poboru idącą w parze z koniecznością zbudowania skomplikowanego i kosztownego systemu, zahamowanie tempa rozwoju branży cyfrowej oraz zmniejszenie konkurencyjności sektora MŚP na skutek utrudnionej cyfryzacji.

W konsekwencji mielibyśmy do czynienia ze znacznym zmniejszeniem efektywności pracy oraz przerzuceniem większości dodatkowych obciążeń na konsumentów. W zakresie zachwiania konkurencyjności, należy również wskazać na niesprawiedliwe podejście obciążające platformy cyfrowe, nierzadko oferujące usługi analogiczne do tych świadczonych przez przedsiębiorców tradycyjnych.

Ostatecznie brak porozumienia w zakresie podatku cyfrowego na poziomie międzynarodowym, może doprowadzić do bardzo niskiej efektywności fiskalnej, jednocześnie komplikując system podatkowy. Mnogość regulacji w różnych państwach działa na niekorzyść sektora cyfrowego, tworząc chaos i brak możliwości wypracowania jednolitych założeń. Na ten moment, zgodnie z przedstawionymi uwarunkowaniami, priorytetem dla Polski powinno być zatem osiągnięcie kompromisu wewnątrz UE czy też na poziomie OEDC.  

Bibliografia:

1. Grewiński M., Polskie Towarzystwo Polityki Społecznej, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Janusza Korczaka, Cyfryzacja i innowacje społeczne – perspektywy i zagrożenia dla społeczeństwa KWARTALNIK NAUK O PRZEDSIĘBIORSTWIE — 2018/1,  s.19- 29.
2. Pieregud J. [2016], Cyfryzacja gospodarki i społeczeństwa – wymiar globalny, europejski i krajowy, w: Cyfryzacja gospodarki i społeczeństwa – szanse i wyzwania dla sektorów infrastrukturalnych, J. Gajewski, W. Paprocki, J. Pieregud (red.), Gdańsk, Europejski Kongres Finansowy.
3. Zygmuntowski J. J., Chojecka K., Roy S. A., (2020). Podatek cyfrowy od gigantów. Ekspertyza w zakresie wprowadzenia w Polsce podatku cyfrowego (DST), Instrat Policy Paper 02/2020.
4. https://zpp.net.pl/wp-content/uploads/2019/11/Podatek-cyfrowy-i-wynikaj%C4%85ce-z-niego-zagro%C5%BCenia.pdf [data dostępu: 26.11.24r.]
5. https://www.consilium.europa.eu/pl/policies/digital-taxation/ [data dostępu: 25.11.24r.]
6. https://www.consilium.europa.eu/pl/policies/digital-taxation/timeline/ [data dostępu: 25.11.24r.]