Jedną z przesłanek do nabycia prawa do emerytury pomostowej jest wykonywanie przed 1 stycznia 1999 r. pracy w szczególnych warunkach lub pracy w szczególnym charakterze. Jeżeli osoby spełnią wszystkie warunki, ale pracę w szczególnych warunkach rozpoczęły po 31 grudnia 1999 r. nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Przeczytaj tekst i poznaj wyrok Trybunału Konstytucyjnego w tej sprawie. Dowiedz się, jaki obowiązek związany z emeryturami pomostowymi mają pracodawcy do końca marca 2011 r.
Kto ma prawo do emerytury pomostowej?
Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawo do emerytury pomostowej przysługuje pracownikowi, który spełnia łącznie następujące warunki:
1) urodził się po dniu 31 grudnia 1948 r.,
2) ma okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący, co najmniej 15 lat,
3) osiągnął wiek wynoszący, co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla mężczyzn,
4) ma okres składkowy i nieskładkowy wynoszący, co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn,
5) przed dniem 1 stycznia 1999 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach lub prace w szczególnym charakterze,
6) po dniu 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze,
7) nastąpiło z nim rozwiązanie stosunku pracy
Jak wynika z powyższego jedną z przesłanek określoną w art. 4 pkt 5 up jest wymóg, aby osoba uprawniona do emerytury pomostowej wykonywała przed dniem 1 stycznia 1999 r. prace w szczególnych warunkach lub prace w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 up lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Osoby, które spełnią stawiane warunki, ale pracę w szczególnych warunkach rozpoczęły po 31 grudnia 1999 r. nie nabędą prawa do emerytury pomostowej.
Nie każdy wykonujący prace w szczególnych warunkach lub prace w szczególnym charakterze otrzyma emeryturę pomostową
Prezydium Forum Związków Zawodowych uważa, że takie zróżnicowanie sytuacji osób, które pracę w szczególnych warunkach rozpoczęły po 31 grudnia 1999 r. jest niczym nieuzasadnione. Poza tym jest sprzeczne z zasadami ochrony praw nabytych oraz równości obywateli wobec prawa.
Zdaniem wnioskodawcy art. 3 ust. 1 - 6 up w rzeczywistości wprowadza w dużej mierze redukcję rodzajów prac w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze, co powoduje znaczne zmniejszenie liczby osób uprawnionych do emerytury pomostowej z 1 stycznia 2009 r. Zatem można wysnuć z tego taki wniosek, że wobec dużej części osób, które pracują od wielu lat w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze została naruszona konstytucja.
Osoby te podejmując zatrudnienie miały świadomość, iż wykonywanie tego rodzaju pracy zapewni im - z uwagi na jej szczególną uciążliwość lub szczególny charakter - określone świadczenie. Tymczasem regulacja up poprzez określenie w art. 3 up i załącznikach nr 1 i 2 do up, definicji rodzajów prac w szczególnych warunkach i szczególnym charakterze oraz wykazów takich prac, powoduje utratę przez osoby nieobjęte tymi definicjami i wykazami prawa do emerytury pomostowej.
W związku z powyższym Prezydium Forum Związków Zawodowych złożyło wniosek do Trybunału dotyczący zasad nabycia prawa do emerytury pomostowej.
Sprawa w Trybunale - rozstrzygnięcie
Trybunał rozpoznał wniosek na posiedzeniu, które odbyło się 3 marca 2011 r. i uznał, że zasady przyznawania emerytur pomostowych są zgodne z konstytucją.
Trybunał Konstytucyjny orzekł, że:
- art. 3 ust. 1-3 up z oraz załączniki nr 1 i 2 do tej ustawy, w zakresie w jakim pomijają, jako przesłankę uzyskania emerytury pomostowej prace wykonywane w warunkach występowania hałasu, prace poza pomieszczeniami zamkniętymi, prace zmianowe nocne, prace w ekspozycji na wibracje miejscową i ogólną, prace w pyle zwłókniającym, prace w szkodliwych czynnikach chemicznych, prace w warunkach narażenia na promieniowanie jonizujące oraz w narażeniu na działanie pól elektromagnetycznych, a także prace kierowców samochodów ciężarowych, prace nauczycieli i wychowawców bezpośrednio związanych z wychowaniem i kształceniem dzieci i młodzieży, prace nauczycieli i wychowawców szkolnictwa specjalnego, prace pracowników ochrony zdrowia są zgodne z art. 2 konstytucji i wyrażonymi w nim zasadą zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz z zasadą ochrony praw nabytych;
- art. 3 ust. 1-2 up w punkcie 1 oraz załącznik nr 1 do tej ustawy, w zakresie w jakim w wykazie prac w szczególnych warunkach pomijają prace w ekspozycji na wibracje miejscową i ogólną, prace w pyle zwłókniającym, prace w warunkach narażenia na promieniowanie jonizujące oraz w narażeniu na działanie pól elektromagnetycznych są zgodne z art. 32 ust. 1 konstytucji;
- załącznik nr 2 do ustawy powołanej w punkcie 1 w związku z art. 3 ust. 3 up, w zakresie, w jakim pomija w wykazie prac o szczególnym charakterze prace pracowników ochrony zdrowia jest zgodny z art. 32 ust. 1 konstytucji;
- art. 3 ust. 3 up w punkcie 1 oraz załącznik nr 2 do tej ustawy są zgodne z art. 2 konstytucji i wynikającą z niego zasadą określoności prawa;
- art. 57 ustawy powołanej w punkcie 1, w części obejmującej zwrot „z dniem 1 stycznia 2009 r.", jest zgodny z art. 2 konstytucji (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 3 marca 2011 r. sygn. akt 23/09).
- art. 3 ust. 1-3 up z oraz załączniki nr 1 i 2 do tej ustawy, w zakresie w jakim pomijają, jako przesłankę uzyskania emerytury pomostowej prace wykonywane w warunkach występowania hałasu, prace poza pomieszczeniami zamkniętymi, prace zmianowe nocne, prace w ekspozycji na wibracje miejscową i ogólną, prace w pyle zwłókniającym, prace w szkodliwych czynnikach chemicznych, prace w warunkach narażenia na promieniowanie jonizujące oraz w narażeniu na działanie pól elektromagnetycznych, a także prace kierowców samochodów ciężarowych, prace nauczycieli i wychowawców bezpośrednio związanych z wychowaniem i kształceniem dzieci i młodzieży, prace nauczycieli i wychowawców szkolnictwa specjalnego, prace pracowników ochrony zdrowia są zgodne z art. 2 konstytucji i wyrażonymi w nim zasadą zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz z zasadą ochrony praw nabytych;
- art. 3 ust. 1-2 up w punkcie 1 oraz załącznik nr 1 do tej ustawy, w zakresie w jakim w wykazie prac w szczególnych warunkach pomijają prace w ekspozycji na wibracje miejscową i ogólną, prace w pyle zwłókniającym, prace w warunkach narażenia na promieniowanie jonizujące oraz w narażeniu na działanie pól elektromagnetycznych są zgodne z art. 32 ust. 1 konstytucji;
- załącznik nr 2 do ustawy powołanej w punkcie 1 w związku z art. 3 ust. 3 up, w zakresie, w jakim pomija w wykazie prac o szczególnym charakterze prace pracowników ochrony zdrowia jest zgodny z art. 32 ust. 1 konstytucji;
- art. 3 ust. 3 up w punkcie 1 oraz załącznik nr 2 do tej ustawy są zgodne z art. 2 konstytucji i wynikającą z niego zasadą określoności prawa;
- art. 57 ustawy powołanej w punkcie 1, w części obejmującej zwrot „z dniem 1 stycznia 2009 r.", jest zgodny z art. 2 konstytucji (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 3 marca 2011 r. sygn. akt 23/09).
Jak wskazał Trybunał pominięcie w zakwestionowanej ustawie rodzajów prac wskazanych we wniosku nie narusza zasady ochrony praw nabytych. O naruszeniu tej zasady można mówić m.in. wtedy, kiedy to prawo zostało zniesione lub ograniczone.
| Do dnia wejścia w życie zaskarżonej ustawy, czyli do 1 stycznia 2009 r. nie było ani możliwości efektywnego nabycia prawa do emerytury pomostowej, ani też ustalonych warunków nabywania tego prawa. Wobec tego przed 1 stycznia 2009 r. nie mogły powstać maksymalnie ukształtowane ekspektatywy tego prawa, które podlegałyby ochronie konstytucyjnej. |
Warto przytoczyć jeszcze jedno zdanie Trybunału, który uznał, że: „w przeciwieństwie do poprzednich rozwiązań, kryterium przyznania emerytury pomostowej są wskazania medyczne, a nie względy polityczne czy ekonomiczne. W związku z powyższym uprawnionymi do emerytury pomostowej są osoby wykonujące konkretne prace, a nie całe grupy branżowe.”
Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.
Jak sprawa emerytur pomostowych wygląda w praktyce?
Pracodawcy mają problemy z oceną stanowisk pracy i tym samym ograniczają niektórym osobom prawo do uzyskania emerytury pomostowej. Wiele firm nie skorzystało z pomocy akredytowanych laboratoriów oceniających ryzyko zawodowe i teraz nadrabiają zaległości tworząc wykazy stanowisk, na których jest wykonywana praca w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz ewidencjonując zatrudnionych tam pracowników.
| Pośpiech jest zapewne spowodowany tym, iż do końca marca pracodawcy mają obowiązek przesłać do ZUS wykazy stanowisk pracy oraz ewidencję pracowników wykonujących takie prace. |
Takich problemów nie mają pracodawcy, którzy od samego początku - oceniając ryzyko na konkretnym stanowisku pracy - zwrócili się o przeprowadzenie badań do akredytowanego laboratorium. Dlatego też, w takich firmach pracownicy nie prowadzili sporów z firmą, bo decyzje oparte są na wiarygodnych badaniach i są wiarygodne. Inaczej sprawa wygląda u pracodawców, którzy takich badań nie przeprowadzili i w związku z tym ograniczyli prawo do uzyskania emerytury pomostowej niektórym pracownikom.
Są firmy, w których dopiero teraz pracownicy otrzymali informację, że ich praca nie została uznana przez pracodawcę za uprawniającą do emerytur pomostowych. Pracownicy mają tą świadomość, że dopiero zgłoszenie ich przez pracodawcę do ZUS, jako wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub praca o szczególnym charakterze da im prawo do emerytury pomostowej. W takiej sytuacji pracownicy mogą zwrócić się o wyjaśnienie do odpowiednich służb pracodawcy, a w razie niejasności do Państwowej Inspekcji Pracy. PIP zawsze może zalecić sprawdzenie parametrów decydujących o tym, czy faktycznie na konkretnym stanowisku pracy wykonywana jest praca w szczególnych warunkach.
Ponadto instytucją, do której w razie wątpliwości związanych z określeniem wykazu stanowisk, na których jest wykonywana praca w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze może się zwrócić pracodawca i pracownik jest - Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy.
Źródło: Dziennik Gazeta Prawna
Podstawa prawna: art. 4 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. z 2008 r. nr 237, poz. 1656 z późn. zm.).
