Radca prawny, będący wspólnikiem spółek cywilnych i osobowych, jest podatnikiem VAT

Z wnioskiem do Ministra Finansów o udzielenie interpretacji indywidualnej w sprawie dotyczącej podatku VAT wystąpiła osoba fizyczna będąca radcą prawnym (dalej nazywana radcą prawnym). Osoba ta wskazała, że wykonuje zawód radcy prawnego jedynie jako wspólnik w spółce osobowej. Nie prowadzi samodzielnej działalności gospodarczej i dlatego nie posiada statusu podatnika podatku od towarów i usług. Tym niemniej - mimo, że umowa spółki zobowiązuje radcę prawnego oraz pozostałych adwokatów do świadczenia pomocy prawnej oraz wszelkich innych usług doradczych wyłącznie w spółce - w ramach obowiązków zawodowych określonych przepisami ustawy o radcach prawnych skarżący może być wyznaczany do świadczenia pomocy prawnej jako pełnomocnik z urzędu w postępowaniach przed sądami oraz innymi organami władzy publicznej, które będą wypłacały mu wynagrodzenie (ani umowa spółki ani żadne inne postanowienie umowne nie wyłączają usług pomocy prawnej z urzędu spod zakazu wykonywania działalności poza Kancelarią).

Wykonując zawód, jako wspólnik spółki osobowej, radca prawny posługuje się jej zasobami, przygotowując opracowania w zakresie pomocy prawnej (opinie, pisma); korzysta z pomieszczeń i sprzętu, spotykając się i kontaktując z klientami; zleca część lub całość czynności (np. w ramach substytucji) osobom pozostającym w dyspozycji spółki. Odpowiedzialność cywilna za szkody wyrządzone przez tę osobą przy wykonywaniu pomocy prawnej "w Spółce" obciąża spółkę pod względem ekonomicznym i prawnym. Jest ona stroną umowy ubezpieczenia OC i uiszcza składkę na ubezpieczenie wszystkich radców prawnych i adwokatów świadczących pomoc prawną na rachunek spółki, w tym radcy prawnego.

W tej sytuacji radca prawny zadał pytanie czy wykonywanie w przyszłości czynności w zakresie pomocy prawnej z urzędu spowoduje, że stanie się on podatnikiem w rozumieniu przepisów art. 15 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. nr 54, poz. 535 z późn. zm.) - dalej ustawy o VAT. Zdaniem radcy prawnego nie będzie z tytułu wykonywania tych czynności podatnikiem VAT, lecz będzie nim spółka, której jest wspólnikiem.

Odpowiedzi na wniosek radcy prawnego udzielił w imieniu Ministra Finansów Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie wydając interpretację indywidualną z 3 czerwca 2009 r. (sygn. IPPP3/443-387/09-2/MM, publ. http://sip.mf.gov.pl/sip/). Uznał on stanowisko radcy prawnego za nieprawidłowe wskazując, że „w przedmiotowej sprawie należy odróżnić skutki podatkowe wynikające z faktu uzyskiwania przychodów z działalności wykonywanej osobiście w związku z podjętymi aktami władczymi o ustanowieniu z urzędu pełnomocnika, od faktu uzyskiwania przychodów z tytułu udziału w spółce osobowej, w związku z zawieranymi przez spółkę umowami, których przedmiotem jest świadczenie pomocy prawnej. Prawidłowe zdefiniowanie przychodów ma znaczenie dla ustalenia właściwych następstw podatkowych na gruncie podatku od towarów i usług. (…) Pomimo wykonywania zawodu rady prawnego przez Wnioskodawcę jako wspólnik w spółce osobowej, usługi polegające na świadczeniu pomocy prawnej z urzędu, stanowią samodzielnie wykonywaną działalność gospodarczą w rozumieniu ww. przepisów [przepisów art. 15 ustawy o VAT - przyp. aut.], bowiem nie jest możliwe przy reprezentowaniu podmiotu przed sądem przeniesienie odpowiedzialności na zleceniodawcę”. W konsekwencji organ podatkowy uznał, że „Wnioskodawca jako radca prawny wykonujący czynności w wyżej wymienionych okolicznościach jest uznawany, zgodnie z art. 15 ustawy o VAT za podatnika podatku od towarów i usług. Bez znaczenia w przedmiotowej sprawie jest fakt, że Wnioskodawca wykonując czynności pomocy prawnej z urzędu korzysta z pomieszczeń i sprzętu Kancelarii, spotyka się z klientami w pomieszczeniach Kancelarii, kontaktuje się z klientami środkami komunikacji, którymi dysponuje Kancelaria, zleca część lub nawet całość czynności (np. w ramach substytucji) osobom pozostającym w dyspozycji Kancelarii itp. Podobnie bez znaczenia jest fakt, że odpowiedzialność cywilną za szkody powstałe z czynności Wnioskodawcy ponosi Kancelaria”.

Nie godząc się z tą interpretacją, radca prawny, po uprzednim wezwaniu Ministra Finansów do usunięcia naruszenia prawa, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Skargę radcy prawnego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpatrzył wydając wyrok z 23 czerwca 2010 r. (sygn. III SA/Wa 1762/09, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Wyrokiem tym Sąd uchylił zaskarżoną interpretację Ministra Finansów. Czytamy w nim, że „zgodzić się należy ze Skarżącym, że świadczenie pomocy prawnej z urzędu może (…) odbywać się w formie spółki osobowej. W takim przypadku - mimo że faktycznym wykonawcą tej pomocy będzie ustanowiony radca prawny - usługodawcą, a tym samym podatnikiem podatku od towarów i usług będzie spółka osobowa”. Wniosek ten WSA w Warszawie uzasadnił, między innymi, tym, że „jeżeli bowiem radca prawny zdecyduje się na wykonywanie zawodu w formie spółki osobowej, jako jej wspólnik, brak jest powodu, dla którego należałoby przyjąć, że pomoc prawna świadczona z urzędu stanowi odrębną działalność gospodarczą tego radcy prawnego. Byłoby to nie tylko nieuzasadnione w świetle art. 15 ust. 1 u.p.t.u. uznającego za podatników również osoby prawne i jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej, ale także nieracjonalne. (…) Zdaniem Sądu nie sposób przyjąć, że zamysłem ustawodawcy było stworzenie sytuacji, gdy w zakresie jednego podatku takie same czynności, wykonywane przez tę samą osobę w ramach tego samego zawodu, opodatkowane są jako różnego rodzaju działalność gospodarcza, a dokładnie jako działalność dwóch różnych podmiotów”.

Wyrok powyższy jest bardzo ważny dla radców prawnych, wykonujących zawód radcy prawnego jako wspólnicy spółek cywilnych oraz osobowych (np. jawnych czy partnerskich). Stanowisko zaprezentowane przez Ministra Finansów w zaskarżonej interpretacji jest bowiem dla nich niekorzystne, gdyż konsekwencją jego przyjęcia jest nałożenie na takich radców szeregu dość uciążliwych obowiązków podatkowych.

Na szczęście WSA w Warszawie zaprezentował zdroworozsądkowe podejście do przepisów i odrzucił stanowisko Ministra Finansów. Wyrok ten ważny jest zresztą nie tylko dla radców prawnych, ale również dla sądów. Przyjęcie stanowiska zaprezentowanego przez WSA w Warszawie oznacza bowiem, że nie powinny one kwestionować w omawianych przypadkach faktur wystawianych przez spółki, których wspólnikami są radcy prawni (skoro bowiem to one są podatnikami z tytułu pomocy prawnej zleconej radcom prawnym będącym wspólnikami tych spółek, to one winny wystawiać faktury sądom).

Zauważyć warto, że omawiany wyrok nie jest pierwszym wyrokiem, w którym sąd administracyjny zajął takie stanowisko. Wcześniej podobne stanowisko zostało zajęte przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z 7 lutego 2008 r. (sygn. I SA/Gd 981/07, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl/), w którym czytamy, że „skoro zatem skarżący wykonuje zawód radcy prawnego w spółce cywilnej, to brak jest jakiegokolwiek racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia, że świadczona przez niego pomoc prawna z urzędu na zlecenie sądu stanowi odrębną działalność gospodarczą w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy o podatku od towarów i usług obok działalności gospodarczej prowadzonej w spółce cywilnej. W konsekwencji brak jest także podstaw do nałożenia na radcę prawnego obowiązku rejestracji samodzielnej działalności gospodarczej, podczas gdy wybrał on formę wykonywania zawodu w spółce cywilnej”. W tej sytuacji można mówić o tworzącej się linii orzeczniczej w omawianej kwestii. Być może wpłynie to na niekorzystne dla podatników stanowisko reprezentowane dotychczas przez organy podatkowe (czego przykładem jest nie tylko zaskarżona do WSA w Warszawie interpretacja, ale również interpretacja indywidualna Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 25 kwietnia 2008 r. - sygn. ITPP2/443-75/08/JK, http://sip.mf.gov.pl/sip/ czy interpretacja indywidualna Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z 30 grudnia 2009 r. - sygn. IBPP1/443-1007/09/EA, publ. http://sip.mf.gov.pl/sip/).