Zmiany w definicjach, zasadach prowadzenia ksiąg rachunkowych oraz inwentaryzacji

Nowelizacja ustawy o rachunkowości z 18 marca 2008 r. (Dz.U. nr 63, poz. 393, dalej: nowelizacja) doprecyzowuje niektóre przepisy, ale również wprowadza zmiany merytoryczne. Zmiana ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości (tekst jedn.: Dz.U. z 2002 r. nr 76, poz. 694 z późn. zm., dalej: uor) miała na celu transpozycję postanowień dyrektywy 2006/46/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 14 czerwca 2006 r. (Dz.Urz. UE L nr 224 z 16 sierpnia 2006 r.) oraz wprowadzenia uproszczeń i nowych regulacji w zakresie rachunkowości jednostek gospodarczych. Nowe regulacje związane z dyrektywą dotyczą w głównej mierze rozszerzenia obowiązków informacyjnych w sprawozdaniu finansowym, co oznacza, że przykładowo należy podać informację o charakterze i celu gospodarczym zawartych przez nią umów nieuwzględnionych w bilansie w zakresie niezbędnym do oceny ich wpływu na sytuację majątkową, finansową i wynik finansowy.

Zmiana dotyczy obowiązku stosowania przepisów ustawy o rachunkowości przez osoby zagraniczne, oddziały i przedstawicielstwa przedsiębiorców zagranicznych. Odwołano się tutaj do przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Zmiana ta oznacza m.in., iż osoby zagraniczne z państw członkowskich Unii Europejskiej, państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego nienależącego do Unii Europejskiej oraz państw niebędących stronami umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, które mogą korzystać ze swobody przedsiębiorczości na podstawie umów zawartych przez te państwa ze Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi, mogą podejmować i wykonywać działalność gospodarczą na takich samych zasadach jak obywatele polscy.

Wyrażenie	Podstawa prawna	Wyjaśnienie zmiany
Środki trwałe i wartości niematerialne i prawne	art. 3 ust. 1 pkt 14 i 15	Zmiana doprecyzowująca – zastąpiono wyrażenie innej umowy o podobnym charakterze słowem leasing. Dostosowano ustawę do regulacji zawartych w Kodeksie cywilnym.
Inwestycje	art. 3 ust. 1 pkt 17	Zmiana o charakterze merytorycznym – zastąpiono wyrażenie nabyte na posiadane. Powyższe oznacza, że jako inwestycje będzie można uznawać np. wybudowane we własnym zakresie budynki, które zostaną przeznaczone na wynajem. W takim przypadku celem wybudowania jest osiąganie korzyści ekonomicznych z najmu. Istotnym będzie zatem cel wykorzystania nieruchomości, a nie cel jej nabycia.
Instrumenty finansowe	art. 3 ust. 2 pkt 23 lit. d	Rozszerzono katalog wyłączeń z instrumentów finansowych o aktywa i zobowiązania wynikające z udziału pracowników oraz innych osób związanych z jednostką w kapitałach innej jednostki z grupy kapitałowej, do której należy jednostka. Poprzednio wyłączenia dotyczyły tylko kapitałów danej jednostki, a nie innych jednostek z grupy
Pozostałe przychody i koszty operacyjne	art. 3 ust. 1 pkt 32	Zmiana związana jest bezpośrednio ze skutkami wyceny inwestycji (według wartości rynkowych) będących nieruchomościami lub wartościami niematerialnymi i prawnymi oraz przekwalifikowania ich z inwestycji do środków trwałych i wartości niematerialnych i prawnych. Doprecyzowano również, iż do pozostałych przychodów operacyjnych nie będzie się zaliczać dopłat do cen sprzedaży – środki pieniężne otrzymane na ten cel będą bowiem zaliczane do przychodów z działalności podstawowej (np. produkcyjnej), bowiem jej dotyczą.

Zmieniono również wyrażenia związane z konsolidacją i jednostkami powiązanymi, m.in. definicje:

• sprawowania współkontroli,
• znaczącego wpływu na inną jednostkę,
• jednostki dominującej,
• znaczącego inwestora,
• jednostki zależnej, współzależnej, stowarzyszonej, podporządkowanej,
• grupy kapitałowej,
• konsolidacji,
• kapitałów mniejszości,
• metody praw własności.

W opracowaniu niniejszym nie uwzględniono powyższych zmian, gdyż zostaną omówione przy okazji artykułu dotyczącego nowych rozwiązań w konsolidacji sprawozdań finansowych.

W art. 3 ust. 4 pkt 4 uor usunięto błąd techniczny polegający na wpisaniu zamiast korzystającego słowa finansującego w wyrażeniu Do sumy opłat nie zalicza się płatności na rzecz finansującego za świadczenia dodatkowe, podatków...

Zmiana w ust. 5 to zmiana o charakterze merytorycznym. Dotychczas przedmiot umowy leasingu, po spełnieniu warunków podanych w art. 3 ust. 4 uor, zaliczany był u finansującego do należności. Nowelizacja wprowadza zmianę polegającą na ujmowaniu przedmiotu umowy u finansującego do aktywów finansowych, odpowiednio jako inne długoterminowe lub krótkoterminowe aktywa finansowe. Korzyściami ekonomicznymi dla finansującego są bowiem wpływy środków pieniężnych na zasadach określonych w umowie.

Regulacja ta stanowi, iż w sytuacji gdy jednostka przy sporządzaniu sprawozdań finansowych zmieni zasady (politykę) rachunkowości z dotychczas stosowanych MSR na zasady (politykę) określone w ustawie o rachunkowości (nowy art. 45 ust. 1d), wówczas skutki finansowe wynikające z tych zmian odnosi ona na kapitał (fundusz) własny i wykazuje jako zysk (stratę) z lat ubiegłych. W przypadku gdy jednostka, stosując MSR, skutki przeszacowania aktywów rozliczała z kapitałem (funduszem) z aktualizacji wyceny, skutki ww. zmian rozlicza odpowiednio z tym kapitałem (funduszem).

Dokonana nowelizacja w art. 11 uor wprowadza możliwość prowadzenia ksiąg rachunkowych jednostki posiadającej oddziały (zakłady) w siedzibie oddziału (zakładu). Do tej pory w siedzibie oddziału (zakładu) można było prowadzić jedynie księgi rachunkowe tego oddziału (zakładu).

Najistotniejsze zmiany umożliwiają niezamykanie i nieotwieranie ksiąg rachunkowych jednostki, w sytuacji:

• przekształcenia spółki kapitałowej w inną spółkę kapitałową (np. spółki z o.o. w spółkę akcyjną) – obecnie możliwe jest to tylko w przypadku przekształcenia spółki osobowej oraz spółki cywilnej w inną spółkę osobową,
• ogłoszenia upadłości jednostki z możliwością zawarcia układu (do tej pory upadłość z możliwością zawarcia układu była traktowana analogicznie jak upadłość likwidacyjna).

Dodano także nowy zapis, z którego wynika, że można również odstąpić od obowiązku zamykania ksiąg rachunkowych w jednostce dzielonej, jeżeli podział jej następuje przez wydzielenie.

Wprowadzono obowiązek inwentaryzacji nieruchomości zaliczonych do inwestycji - w drodze spisu z natury - na ostatni dzień każdego roku obrotowego. Obecnie stan nieruchomości zaliczanych do inwestycji porównuje się drogą weryfikacji wartości tych składników z danymi wynikającymi z ksiąg rachunkowych. Jednocześnie wprowadzono możliwość inwentaryzacji nieruchomości zaliczonych do środków trwałych oraz inwestycji, raz w ciągu 4 lat (art. 26 ust. 3 pkt 3 uor).

Doprecyzowano, iż inwentaryzacji w drodze spisu z natury podlegają papiery wartościowe w postaci materialnej, czyli mające formę papierowego dokumentu.

W odniesieniu do inwentaryzacji papierów wartościowych w formie zdematerializowanej (czyli zapis komputerowy) inwentaryzacja na dzień bilansowy ma odbywać się w drodze uzyskania odpowiednich potwierdzeń.

Doprecyzowano sposób inwentaryzacji praw zaliczanych do nieruchomości, jak np. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, prawo wieczystego użytkowania gruntu. Wprowadzono zasadę, iż podlegają one inwentaryzacji drogą porównania danych z ksiąg rachunkowych z odpowiednimi dokumentami – weryfikacja.

Doprecyzowano również możliwość odstąpienia od inwentaryzacji, a mianowicie:

• jeżeli w stosunku do jednostki została ogłoszona upadłość z możliwością zawarcia układu, a jednostka nie zamyka ksiąg rachunkowych na dzień poprzedzający ogłoszenia tej upadłości,
• w przypadku połączenia lub podziału jednostek, z wyjątkiem spółek kapitałowych, jeżeli strony w drodze pisemnej umowy odstąpią od przeprowadzenia inwentaryzacji.

Jak widać z powyższego, zmiany wprowadzone nowelą są w wielu przypadkach doprecyzowaniem wyrażeń ustawowych, zmianami technicznymi, porządkowymi, ale również upraszczają prowadzenie działalności gospodarczej, jak to ma miejsce w przypadku osób zagranicznych.

Tekst opublikowano: 13 listopada 2008 r.