Kryzys gospodarczy sprawia, że wiele firm popada w zadłużenie. Niejednokrotnie lwią jego część stanowi dług wobec ZUS, który w znaczący sposób utrudnia bieżącą działalność firmy. Firma, która posiada zadłużenie z tytułu składek ZUS nie może bowiem skutecznie ubiegać się o zamówienia publiczne, a także jest niewiarygodna wobec kontrahentów i instytucji finansowych, w szczególności banków. Stąd też szczególne znaczenie w dobie kryzysu gospodarczego nabierają te przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, które regulują możliwość odroczenia terminu płatności składek, rozłożenia na raty należności z tytułu składek, czy też umorzenie tych należności. Więcej na temat tych rozwiązań przeczytasz w tekście.
Rozłożenie należności z tytułu składek
Pierwszym z instrumentów, z którego może skorzystać firma, która chce pozbyć się długu wobec ZUS jest rozłożenie długu na raty. W ten sposób firma może uzyskać korzystne warunki uregulowania należności z tytułu składek.
Stosownie do art. 29 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2007 r. nr 11, poz. 74, dalej: ustawa systemowa) ze względów gospodarczych lub innych przyczyn zasługujących na uwzględnienie ZUS może rozłożyć należności z tytułu składek na raty, uwzględniając możliwości płatnicze dłużnika oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.
Stosownie do art. 29 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2007 r. nr 11, poz. 74, dalej: ustawa systemowa) ze względów gospodarczych lub innych przyczyn zasługujących na uwzględnienie ZUS może rozłożyć należności z tytułu składek na raty, uwzględniając możliwości płatnicze dłużnika oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.
ZUS stoi na stanowisku, że względami gospodarczymi lub innymi przyczynami zasługującymi na uwzględnienie są w szczególności: klęski żywiołowe, śmierć dłużnika, sytuacja materialna i rodzinna dłużnika, sytuacja gospodarcza, zawarcie przez dłużnika sądowego postępowania układowego, ugodowego lub bankowego, objęcie dłużnika postępowaniem naprawczym, nieskuteczność lub mała efektywność prowadzonego postępowania egzekucyjnego, upadłość banku, w którym dłużnik posiadał środki pieniężne na rachunku bankowym.
Badając możliwości płatnicze dłużnika, ZUS bierze pod uwagę przede wszystkim takie dokumenty jak: opinia i raport biegłego rewidenta z badania ostatniego bilansu, księga przychodów i rozchodów, ewidencja sprzedaży, deklaracje podatkowe, zaświadczenie z urzędu skarbowego o nie zaleganiu z podatkami itp., a także uwzględnia wysokość dochodów w rodzinie płatnika składek, liczbę członków rodziny utrzymujących się z tych dochodów, posiadane nieruchomości oraz wartościowe składniki majątku ruchomego (np. samochód, maszyny itp.).
Rozłożenie należności z tytułu składek na raty – zgodnie z art. 29 ust. 1a ustawy systemowej - następuje w formie umowy (tzw. układ ratalny), którą dłużnik zawiera z ZUS.
Możliwe jest ustalenie różnej wysokości rat, a także ilości rat, na które są rozkładane należności z tytułu składek.
| Układem ratalnym mogą być objęte nie tylko te należności z tytułu składek, które już są wymagalne (tj. upłynął termin ich płatności), ale także należności z tytułu składek niewymagalne, o ile firma nie jest w stanie ich uregulować nawet przy odroczeniu terminu ich płatności. |
Z art. 30 ustawy systemowej wynika, że układem ratalnym nie mogą być natomiast objęte składki finansowane przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek (np. pracowników, zleceniobiorców, chałupników). Płatnik składek, który posiada zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w części finansowanej przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek lub składek na ubezpieczenie zdrowotne, należnych za okres od 1 stycznia 1999 r., chcąc uzyskać rozłożenie na raty długu wobec ZUS musi uregulować przedmiotowe zadłużenie wraz z odsetkami za zwłokę. W przeciwnym wypadku ZUS nie zawrze z nim układu ratalnego.
Z firmą w stosunku, do której prowadzona jest skuteczna egzekucja należności z tytułu składek, ZUS zawrze układ ratalny tylko wówczas, gdy zawieszenie postępowania egzekucyjnego i rozłożenie tych należności na raty pozwoli na przyspieszenia ich spłaty. W przypadku, gdy egzekucja należności z tytułu składek prowadzona jest przez inny organ egzekucyjny niż dyrektor oddziału ZUS (tj. naczelnika urzędu skarbowego), firma musi również uregulować już powstałe koszty egzekucyjne i koszty upomnienia.
Trzeba pamiętać, że zawarcie przez firmę (dłużnika) z ZUS układu ratalnego pociąga za sobą szereg skutków prawnych.
1. Od składek, które rozłożono na raty, nie nalicza się odsetek za zwłokę począwszy od następnego dnia po dniu wpływu wniosku o rozłożenie należności z tytułu składek na raty (art. 29 ust. 2 ustawy systemowej).
2. Bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek objętych układem ratalnym nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia stosownej umowy do dnia płatności ostatniej raty określonej w harmonogramie spłat (art. 24 ust. 5a ustawy systemowej).
3. Firma, która spłaca dług wobec ZUS, zgodnie z określonym w układzie ratalnym harmonogramem, unika kłopotliwego postępowania egzekucyjnego prowadzonego z jej majątku a także może ubiegać się o zamówienia publiczne.
1. Od składek, które rozłożono na raty, nie nalicza się odsetek za zwłokę począwszy od następnego dnia po dniu wpływu wniosku o rozłożenie należności z tytułu składek na raty (art. 29 ust. 2 ustawy systemowej).
2. Bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek objętych układem ratalnym nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia stosownej umowy do dnia płatności ostatniej raty określonej w harmonogramie spłat (art. 24 ust. 5a ustawy systemowej).
3. Firma, która spłaca dług wobec ZUS, zgodnie z określonym w układzie ratalnym harmonogramem, unika kłopotliwego postępowania egzekucyjnego prowadzonego z jej majątku a także może ubiegać się o zamówienia publiczne.
Ponadto trzeba zauważyć, że zawarcie układu ratalnego wiąże się dla dłużnika również z pewnymi dodatkowymi kosztami. Mianowicie jest on zobowiązany zapłacić opłatę prolongacyjną, którą ZUS (zgodnie z art. 29 ust. 4 ustawy systemowej) ustala na zasadach i w wysokości uregulowanej przepisami Ordynacji podatkowej.
| Jeżeli pomimo zawartego układu ratalnego firma, nie wywiązuje się z przyjętych w układzie ratalnym zobowiązań, tj. nie spłaca rat w ustalonych terminach, naraża się na dolegliwe konsekwencje prawne. W takim bowiem przypadku na podstawie art. 29 ust. 3 ustawy systemowej pozostała kwota długu wobec ZUS staje się natychmiast wymagalna wraz z odsetkami za zwłokę. |
Umorzenie należności z tytułu składek
Najkorzystniejszym rozwiązaniem dla firmy, która jest zadłużona w ZUS jest oczywiście umorzenie przedmiotowego długu w całości lub w części. Dzięki temu firma definitywnie pozbywa się całego lub części długu, nie ponosząc w związku z tym żadnych wydatków.
| Umorzenie należności z tytułu składek jest jednak również najmniej korzystne dla stanu finansów ubezpieczeń społecznych, stąd też dopuszczalne jest jedynie w szczególnych przypadkach. |
Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy systemowej – co do zasady – należności z tytułu składek mogą być umarzane przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Ponadto - podobnie jak ma to miejsce w przypadku układu ratalnego nie jest dopuszczalne jest umorzenie należności z tytułu składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek.
Z art. 28 ust. 3 ustawy systemowej wynika, że z całkowitą nieściągalnością składek mamy do czynienia w następujących przypadkach:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotności przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze,
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa,
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,
5) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,
6) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
7) w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Od zasady, iż umorzeniu mogą podlegać tylko należności z tytułu składek, które są całkowicie nieściągalne art. 28 ust. 3a ustawy systemowej przewiduje wyjątek.
| Wyjątek ten odnosi się do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenia społeczne, np. osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą. Takim dłużnikom ZUS może umorzyć należności z tytułu składek w uzasadnionych przypadkach, nawet jeżeli nie zachodzi ich całkowita nieściągalność. |
Warto jednak od razu dodać, że na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy systemowej ZUS może umorzyć tylko należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonego będącego płatnikiem składek. W sposób szczegółowy warunki tego umorzenia określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie).
Na mocy § 3 ust. 1 rozporządzenia ZUS może umorzyć należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonego będącego płatnikiem składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uregulować przedmiotowych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia pozarolniczej działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Wskazany w wyżej przytoczonym § 3 ust. 1 rozporządzenia katalog przypadków uzasadniających umorzenie należności z tytułu składek nie jest zamknięty, a co za tym idzie ZUS może umorzyć przedmiotowe należności, jeżeli wystąpi inny – w ocenie ZUS – uzasadniony przypadek. Warte podkreślenia jest również to, że na zasadach określonych w art. 28 ust. 3a ustawy systemowej oraz rozporządzeniu, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonego będącego płatnikiem składek także wówczas, gdy ciążą one na następcy prawnym lub osobie trzeciej, na którą na mocy decyzji ZUS została przeniesiona odpowiedzialność za te należności.
Umorzenie należności z tytułu składek powoduje umorzenie nie tylko należności głównej, ale również odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty.
ZUS umarza należności z tytułu składek w drodze decyzji. Podjęcie tego rozstrzygnięcia mieści się jednak w ramach tzw. uznania administracyjnego, co potwierdza wyrok Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r., sygn. II UZP 6/04.
Zdaniem Sądu Najwyższego: przepis art. 28 ust. 2 ustawy systemowej jest czytelny i nie budzi na tle wykładni gramatycznej wątpliwości interpretacyjnych. Jest oparty na konstrukcji tzw. „uznania administracyjnego”, co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 ustawy systemowej, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 ustawy systemowej wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone.
Od decyzji ZUS w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek – zgodnie z art. 83 ust. 4 ustawy systemowej - nie przysługuje odwołanie do sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Z przepisu tego jednak wynika, że od takiej decyzji zainteresowany ma prawo złożyć wniosek do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy, w terminie 14 dni od jej doręczenia. Przedmiotowy wniosek składa się we właściwym oddziale ZUS. Z kolei od decyzji Prezesa ZUS przysługuje skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skargę tę wnosi się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego - za pośrednictwem oddziału ZUS - w terminie 30 dni od doręczenia decyzji Prezesa ZUS.
Odroczenie terminu płatności należności z tytułu składek
Firma, która nie ma jeszcze długu wobec ZUS, ale z uwagi na trudności finansowe spodziewa się, że wkrótce będzie miała problemy z wywiązaniem się z zobowiązań wobec ZUS, może na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy systemowej wystąpić o odroczenie terminu płatności należności z tytułu składek. W ten sposób firma ustrzeże się sankcji, jakie wiążą się z nieopłaceniem składek w terminie (np. odsetki za zwłokę, opłata dodatkowa).
| Z art. 29 ust. 1 ustawy systemowej wynika, że ZUS – tak jak w przypadku układu ratalnego - może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek, jeżeli przemawiają za tym względy gospodarcze lub inne przyczyny zasługujące na uwzględnienie ZUS, uwzględniając możliwości płatnicze dłużnika oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. |
Firma, która chce uzyskać odroczenie terminu płatności należności z tytułu składek z wnioskiem w tej sprawie powinna złożyć w ZUS najpóźniej przed upływem ostatniego dnia tego terminu. Należy jednak przy tym pamiętać, że złożenie takiego wniosku nie chroni firmy przed negatywnymi skutkami prawnymi (np. odsetki za zwłokę) uchybienia terminowi płatności, jeżeli ZUS przedmiotowy wniosek rozpatrzy negatywnie.
Odroczenie terminu następuje w formie umowy. Odroczenie terminu płatności może dotyczyć więcej niż jednej składki.
| Firma nie może uzyskać odroczenia terminu płatności należności z tytułu składek częściej niż raz na 6 kolejnych miesięcy. Ponadto odroczenie terminu płatności należności z tytułu składek nie dotyczy składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek. |
Firma, z którą ZUS zawarł umowę w przedmiocie odroczenia terminu płatności składek uiszcza opłatę prolongacyjną, którą ZUS ustala na zasadach i wysokości określonej w Ordynacji podatkowej.
Należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, FP i FGŚP
Wyżej przywoływane przepisy ustawy systemowej dotyczące odroczenie terminu płatności, rozłożenia na raty, czy też umorzenia należności z tytułu składek – stosownie do art. 32 ustawy systemowej - stosuje się odpowiednio do należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.
Pomoc publiczna
Odroczenie terminu płatności należności z tytułu składek, rozłożenie ich na raty oraz ich umorzenie stanowi pomoc publiczną, do której stosuje się przepisy ustawy z 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (tekst jedn.: Dz.U. z 2007 r. nr 59, poz. 404 z późn. zm.). Jeżeli pomoc ta mieści się w ramach tzw. pomocy de minimis, czyli jej udzielenie nie prowadzi do przekroczenia w ciągu ostatnich trzech lat progu pomocy publicznej w wysokości 200.000 euro, a w przypadku transportu 100.000 euro, ZUS decyduje samodzielnie o udzieleniu tej pomocy.
ZUS ustala, czy udzielenie ulgi w zapłacie należności z tytułu składek ma charakter pomocy de minimis na podstawie dołączonych do wniosku dłużnika zaświadczeń o pomocy de minimis otrzymanej przez przedsiębiorcę w bieżącym i dwóch poprzednich lat albo jego oświadczenia w tym zakresie.
Jeżeli udzielana przez ZUS pomoc publiczna nie mieści się w ramach pomocy de minimis, a jednocześnie ma charakter pomocy indywidualnej lub indywidualnej na restrukturyzację, konieczna dla jej udzielenia jest zgoda Komisji Europejskiej.
Podstawa prawna: - art. 28, art. 29, art. 30 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2007 r. nr 11, poz. 74 z późn. zm.),
- § 2 oraz § 3 rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz. 1365),
- ustawa z 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (tekst jedn.: Dz.U. z 2007 r. nr 59, poz. 404 z późn. zm.).
- § 2 oraz § 3 rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz. 1365),
- ustawa z 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (tekst jedn.: Dz.U. z 2007 r. nr 59, poz. 404 z późn. zm.).
