W wielu firmach pracodawca dokonuje wypowiedzenia układu zbiorowego, jako przyczyny dokonania wypowiedzenia warunków płacowych. Powstaje w związku z tym pytanie, jak potraktować takie wypowiedzenie układu zbiorowego: czy można je uznać za przyczynę ekonomiczną czy też organizacyjną i jakie są tego skutki dla świadczeń wypłacanych pracownikom w związku z zaistniałą sytuacją. Sprawdź, stanowisko Sądu Najwyższego w tej kwestii.
Stan faktyczny sprawy
Powód był zatrudniony u pozwanej spółki akcyjnej na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, w pełnym wymiarze czasu pracy od 25 września 1968 r. do 30 kwietnia 2005 r. - ostatnio na stanowisku starszego mistrza w Dziale Dyspozycji Mocy Cieplnej. W umowie o pracę z 1 marca 2000 r., pracownik i pracodawca postanowił, że „pozostałe składniki wynagrodzenia i świadczeń wynikają z zakładowego układu zbiorowego pracy z 1 października 1996 r.". Wynagrodzenie miesięczne powoda liczone jak ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy wynosiło 4.935 zł.
W spółce obowiązywał zakładowy układ zbiorowy pracy dla pracowników Energetyki Cieplnej (poprzednia nazwa spółki). W dniu 30 września 2003 r. pracodawca wypowiedział zakładowy układ zbiorowy pracy (zuzp) z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, który upływał z dniem 31 grudnia 2003 r. Jako przyczynę wypowiedzenia układu podano bardzo trudną sytuację finansową spółki uniemożliwiającą wypłatę bardzo dużych świadczeń pracowniczych przewidzianych układem. W dacie wypowiedzenia układu spółka wykazywała około 70.000.000 zł strat.
Jednocześnie w tym czasie Minister Skarbu podjął decyzję o rozpoczęciu procesu prywatyzacji spółki. Po wypowiedzeniu dotychczasowego zuzp pozwana oraz działające u niej zakładowe organizacje związkowe przystąpiły do negocjacji nad nowym układem..
Wyłoniony przez Ministra Skarbu inwestor - spółka akcyjna - przystąpił do negocjacji pakietu socjalnego. Do uzgodnienia pakietu jednak nie doszło z powodu braku zgody jednego z czterech związków zawodowych. W dniu 10 grudnia 2004 r. doszło do sprzedaży akcji na rzecz inwestora. Inwestor w dniu 13 grudnia 2004 r., mimo niezawarcia pakietu socjalnego, zaproponował załodze przyjęcie jego postanowień w ramach indywidualnych porozumień zmieniających umowy o pracę.
| Na mocy porozumień zmieniających pracownicy stracili prawo do świadczeń układowych m.in. do rekompensaty pieniężnej z art. 51 zuzp, uzyskując jednocześnie gwarancję utrzymania wysokości dotychczasowego wynagrodzenia i gwarancje zatrudnienia przez 18 miesięcy. |
Na zawarcie porozumień zmieniających nie wyrazili zgody jedynie członkowie zarządu NSZZ „Solidarność", w tym powód.
W dniu 3 stycznia 2005 r. pozwana złożyła powodowi oświadczenie o wypowiedzeniu dotychczasowych warunków wynagradzania. Wśród nowych proponowanych warunków pozwana nie przewidziała części świadczeń układowych, w tym rekompensaty pieniężnej z art. 51 zuzp. Jako przyczynę wypowiedzenia pozwana podała wypowiedzenie zuzp. W dniu 15 marca 2005 r. powód złożył oświadczenie o odmowie przyjęcia nowych warunków wynagradzania i łącząca strony umowa o pracę uległa rozwiązaniu z dniem 30 kwietnia 2005 r.
Powód wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanej spółki akcyjnej kwoty 133.245 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 31 października 2005 r. tytułem rekompensaty pieniężnej przewidzianej w art. 51 zuzp.
Postępowanie przed sądem okręgowym
Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zasądził wyrokiem od pozwanej spółki akcyjnej na rzecz powoda wspomnianą wyżej kwotę z ustawowymi odsetkami. Sąd uznał, że dniem 1 stycznia 2004 r. u pozwanej przestał obowiązywać zuzp z 12 września 1996 r. przewidujący w art. 51 zuzp prawo do rekompensaty pieniężnej będącej przedmiotem sporu.
Zgodnie z postanowieniami art. 51 zuzp pracownikowi, z którym pracodawca rozwiązał umowę o pracę z przyczyn zakładu pracy tj. przyczyn ekonomicznych oraz organizacyjnych, przysługuje rekompensata niezależnie od odprawy wypłaconej zgodnie z art. 8 ust. 2 ustawy z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. nr 112, poz. 980 z późn. zm.).
Sąd podkreślił, że celem wypowiedzenia układu było zwolnienie się z obowiązku wypłaty dodatkowych świadczeń pieniężnych przewidzianych układem.
W ocenie sądu przyczyny wypowiedzenia powodowi warunków wynagradzania leżały po stronie pracodawcy i były nimi względy ekonomiczne. Sąd uznał, że skoro doszło do rozwiązania umowy o pracę powoda w trybie i z przyczyn, o jakich mowa w art. 51 zuzp, to w ocenie sądu nabył on prawo do rekompensaty pieniężnej.
Od wyroku sądu okręgowego pozwana spółka złożyła apelację do sądu apelacyjnego.
Postępowanie przed sądem apelacyjnym
Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego. W uzasadnieniu wyroku podkreślił, że co prawda pozwana spółka twierdziła, że przyczyną wypowiedzenia powodowi umowy o pracę nie były przyczyny ekonomiczne czy organizacyjne, niemniej przeczy temu wypłacenie powodowi odprawy pieniężnej z art. 8 ustawy o tzw. zwolnieniach grupowych.
| Odprawa ta, zgodnie z wyżej wymienionym przepisem przysługuje pracownikom w związku z rozwiązaniem stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. |
Sąd podkreślił, że pozwana świadomie ustanowiła i wprowadziła określone przywileje na rzecz pracowników w przypadku rozwiązania umowy o pracę z przyczyn niedotyczących pracownika, najpierw w zuzp a następnie inkorporowała je do umowy o pracę.
Skoro, zatem pozwany pracodawca wypowiedział zuzp, lecz za tym wypowiedzeniem nie doszło do zmiany indywidualnych umów o pracę, to warunki tej umowy wiążą strony, w tym postanowienia dotyczące wypłaty rekompensaty zawarte w art. 51 zuzp.
Pozwana spółka zaskarżyła wyrok sądu apelacyjnego do Sądu Najwyższego.
Postępowanie przed Sądem Najwyższym
Sąd uchylił wyrok sądu apelacyjnego i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania. W uzasadnienia wyroku podkreślił, że pierwszy uzasadniony zarzut powoda odnosi się do niewłaściwej interpretacji przez sąd apelacyjny art. 51 zuzp.
| W ocenie Sądu Najwyższego sąd apelacyjny bezpodstawnie utożsamił przesłanki przyznania rekompensaty określone w tym przepisie z przesłankami przysługiwania odprawy na podstawie art. 8 ustawy o tzw. zwolnieniach grupowych. |
Przyczyny niedotyczące pracownika, stanowiące podstawę wypłacenia odprawy na podstawie art. 8 lub art. 10 ustawy o tzw. zwolnieniach grupowych obejmują większy zakres okoliczności uzasadniających wypowiedzenie niż przesłanki wymienione w art. 51 zuzp, w razie zaistnienia, których pracownik uzyskiwał prawo do rekompensaty.
W pierwszym przypadku chodzi o jakąkolwiek przyczynę nieleżącą po stronie pracownika. Wypowiedzenie układu zbiorowego uzasadniające dokonanie wypowiedzenia warunków pracy i płacy mieści się w zakresie „przyczyn niedotyczących pracownika". Natomiast przesłanki z art. 51 zuzp nie obejmują wszystkich przyczyn niedotyczacych pracownika, lecz przyczyny „zakładu pracy" uściślone, jako ekonomiczne lub organizacyjne.
Stąd też z wypłacenia powodowi odprawy na podstawie ustawy o tzw. zwolnieniach grupowych nie wypływa prosty wniosek o konieczności wypłacenia również rekompensaty z układu zbiorowego.
Wypowiedzenie układu zbiorowego, jako przyczyna dokonania wypowiedzenia warunków płacowych bez wątpienia stanowi przyczynę niedotyczącą pracownika, jednak nie stanowi przyczyny ekonomicznej ani organizacyjnej.
Sąd Najwyższy podkreślił, że sąd apelacyjny niesłusznie poszukiwał przyczyny wypowiedzenia zmieniającego dokonanego wobec powoda w przyczynie wypowiedzenia układu zbiorowego. Są to odrębne okoliczności.
Wypowiedzenie układu zbiorowego zostało dokonane w innym czasie, przez poprzedniego pracodawcę. Wypowiedzenie układu zbiorowego stanowi wystarczającą, autonomiczną przyczynę wypowiedzenia zmieniającego.
| Nie może ono być utożsamiane z przyczyną ekonomiczną lub organizacyjną w rozumieniu art. 51 zuzp. |
Sformułowania użyte w art. 51 zuzp są analogiczne do tych, jakie były zawarte w poprzedniej ustawie o zwolnieniach grupowych (ustawa z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracowniami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. nr 112, poz. 980 z późn. zm.).
| Wypowiedzenie układu zbiorowego powoduje zazwyczaj potrzebę, (jeśli nie konieczność) dokonania zmian w indywidualnych warunkach zatrudnienia. Potrzeba dostosowania indywidualnych warunków zatrudnienia do nowej sytuacji powstałej w wyniku wypowiedzenia układu zbiorowego stanowi samoistne uzasadnienie dokonania wypowiedzenia zmieniającego a nie „przyczynę ekonomiczną" lub „organizacyjną" w rozumieniu art. 51 zuzp. |
Sąd Najwyższy uznał również, że sąd apelacyjny naruszył w wyroku art. 8 Kodeksu pracy.
W omawianej sprawie, bowiem pracodawca nie dążył do zwolnienia powoda, przeciwnie, w oświadczeniu o wypowiedzeniu zmieniającym wprost zawarł gwarancje dalszego zatrudnienia, z tym, że na zmienionych warunkach. Wszyscy pracownicy tego pracodawcy, poza zarządem jednego związku zawodowego zgodzili się na nowe warunki przy wprowadzeniu gwarancji zatrudnienia. Dlatego też za niezgodne ze społecznym przeznaczeniem prawa do rekompensaty jest jej żądanie wówczas, gdy pracodawca nie dąży do zwolnienia pracownika a jedynie do ujednolicenia zasad zatrudnienia wszystkich pracowników.
Rekompensata - jak wskazuje sama nazwa tego świadczenia - ma spełnić funkcję swego rodzaju odszkodowania z tytułu utraty pracy a w przypadku powoda nie może być mowy o takim jej celu - podsumował Sąd Najwyższy.
Zdaniem eksperta
Z powyższego wyroku wynika, że wypowiedzenie układu zbiorowego, jeśli wiąże się z tym zmiana warunków płacowych nie stanowi przyczyny ekonomicznej, czy organizacyjnej. Przyczyny ekonomiczne to trudna sytuacja finansowa pracodawcy wymuszająca zmniejszenie zatrudnienia. Natomiast przyczyny organizacyjne odnoszą się do zmian w modelu funkcjonowania pracodawcy powodujących zmniejszenie liczby stanowisk pracy. Nie istnieje bezpośrednie, zatem powiązanie między tymi przyczynami a wypowiedzeniem układu zbiorowego.
wyrok Sądu Najwyższego z 16 września 2009 r., sygn. akt I PK 72/09
Podstawa prawna: - art.8 ust.2 ustawy z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracowniami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. nr 112, poz. 980 z późn. zm.).
- art.8 i art. 10 ust. 1 ustawy z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz. U. nr 90, poz. 844 z późn. zm.).
- art.8 i art. 10 ust. 1 ustawy z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz. U. nr 90, poz. 844 z późn. zm.).
