Wszystko o ustawie wypadkowej

Wypadkiem przy pracy jest nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:

1) podczas lub w związku z wykonywaniem przez zatrudnionego w Twojej firmie pracownika zwykłych czynności albo poleceń przełożonych,
2) podczas lub w związku z wykonywaniem przez zatrudnionego w Twojej firmie pracownika czynności na rzecz firmy nawet bez polecenia,
3) w czasie pozostawania przez zatrudnionego w Twojej firmie pracownika w dyspozycji firmy w drodze między jej siedzibą a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

Nowością w powyższej definicji - w stosunku do unormowań dotychczasowych - jest określenie, że zdarzeniem uważanym za wypadek przy pracy jest tylko takie zdarzenie, które powoduje uraz lub śmierć.

Oznacza to, że wyeliminowane zostały zdarzenia bezurazowe, które nie wywołują żadnych negatywnych skutków w stanie zdrowia pracownika, a tym samym nie mają znaczenia z punktu widzenia ubezpieczenia społecznego.
A zatem przyznanie prawa do świadczenia należnego na podstawie ustawy wypadkowej jest możliwe, tylko w przypadku, gdy pracownik doznał urazu, który ma negatywny wpływ na stan jego zdrowia.

Urazem jest uszkodzenie tkanek ciała lub narządów człowieka (np. złamanie, utrata ręki przy obsłudze piły stolarskiej) wskutek działania czynnika zewnętrznego (np. zawalenie się rusztowania, przewrócenie się dźwigu na budowie). Zatem jeżeli pracownik zatrudniony w Twojej firmie np. złamał nogę z powodu zaniedbań Twojego pracodawcy w prawidłowym utrzymaniu nawierzchni podłogi, wówczas należą mu się świadczenia, które wynikają z ustawy wypadkowej. Natomiast za zdarzenie uprawniające do świadczenia (według ustawy wypadkowej) nie zostanie uznane np. zarażenie się w pracy grypą od współpracownika.



Za wypadek zrównany z wypadkiem przy pracy w zakresie uprawnień do świadczeń określonych w ustawie wypadkowej jest wypadek, któremu pracownik uległ:
1) w czasie podróży służbowej, w okolicznościach innych niż określone w definicji wypadku przy pracy, chyba że wypadek spowodowany został postępowaniem zatrudnionego w Twojej firmie pracownika, które nie pozostaje w związku z pracą,
2) podczas szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony,
3) przy wykonywaniu zadań zleconych przez działające w Twojej firmie organizacje związkowe.



Za śmiertelny wypadek przy pracy uważa się wypadek, w wyniku którego nastąpiła śmierć w okresie nieprzekraczającym sześciu miesięcy od dnia wypadku.





Za ciężki wypadek przy pracy uważa się wypadek, w wyniku którego nastąpiło ciężkie uszkodzenie ciała, takie jak:
- utrata wzroku, słuchu, mowy, zdolności rozrodczej lub inne uszkodzenie ciała
- utrata zdrowia naruszająca podstawowe funkcje organizmu,
- choroba nieuleczalna lub zagrażająca życiu,
- trwała choroba psychiczna,
- całkowita lub częściowa niezdolność do pracy w zawodzie albo
- trwałe, istotne zeszpecenie lub zniekształcenia ciała.



Za zbiorowy wypadek przy pracy uznajemy wypadek, któremu w wyniku tego samego zdarzenia uległy co najmniej dwie osoby. Oznacza to, że w takim wypadku przynajmniej dwie osoby odniosły uraz (np. jeden pracownik stracił rękę, a drugi ma poważnie złamaną nogę) bądź w tym samy wypadku dwie osoby poniosły śmierć. W przypadku śmierci Twoja firma wypłaca rodzinie zmarłego pracownika odprawę pośmiertną.
Natomiast w przypadku gdy dwie osoby odniosły uraz, przysługują im świadczenia wynikające z ustawy wypadkowej (np. zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne czy też renta z tytułu niezdolności do pracy).



Ustawa wypadkowa przewiduje następujące świadczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych:

1) zasiłek chorobowy - dla pracownika, którego niezdolność do pracy spowodowana została wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową (zasiłek chorobowy przysługuje przez okres do 6 miesięcy z możliwością jego przedłużenia o kolejne 3 miesiące, w przypadku gdy dalsze leczenia rokuje odzyskanie zdolności do pracy w okresie najbliższych trzech miesięcy),
2) świadczenie rehabilitacyjne - dla ubezpieczonego, który po wyczerpaniu zasiłku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy (świadczenie rehabilitacyjne może być wypłacane przez okres nieprzekraczający 12 miesięcy),
3) zasiłek wyrównawczy - dla ubezpieczonego będącego pracownikiem, którego wynagrodzenie uległo obniżeniu wskutek stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu (przysługuje przez okres rehabilitacji zawodowej),
4) jednorazowe odszkodowanie - dla ubezpieczonego, który doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu,
5) jednorazowe odszkodowanie - dla członków rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty,
6) rentę z tytułu niezdolności do pracy - dla ubezpieczonego, który stał się niezdolny do pracy wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej,
7) rentę szkoleniową - dla ubezpieczonego, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego ze względu na niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie spowodowaną wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową,
8) rentę rodzinną dla członków rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty uprawnionego do renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej,
9) dodatek do renty rodzinnej - dla sieroty zupełnej,
10) dodatek pielęgnacyjny - dla osoby całkowicie niezdolnej do pracy i niezdolnej do samodzielnej egzystencji,
11) pokrycie kosztów leczenia z zakresu stomatologii i szczepień ochronnych oraz zaopatrzenie w przedmioty ortopedyczne w zakresie określonym ustawą.



Ustawa wypadkowa nie obejmuje swoim zakresem przedmiotowym wypadków w drodze do pracy lub z pracy. A zatem od 1 stycznia 2003 r., tj. od wejścia w życie ustawy nie przysługują świadczenia za wypadki powstałe w drodze do lub z pracy. Tym samym nie przysługuje jednorazowe odszkodowanie za tego typu wypadek. Spójrz na poniższy przykład.





Prawo do zasiłków i świadczenia rehabilitacyjnego ustala i wypłaca:
1) Twoja firma (czyli płatnik składek), jeżeli jest zobowiązana do ustalania prawa do zasiłków w razie choroby i macierzyństwa i ich wypłaty, tzn. zatrudnia powyżej 20 pracowników,
2) Zakład Ubezpieczeń Społecznych - w pozostałych przypadkach, czyli gdy Twoja firma (czyli płatnik składek) zatrudnia mniej niż 20 pracowników.



Świadczenia przysługujące na podstawie ustawy wypadkowej finansowane są z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ponieważ w ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyodrębnionych jest kilka funduszy (chorobowy, emerytalny, rentowy, wypadkowy), to świadczenia będą finansowane odpowiednio z tych poszczególnych funduszy, np. zasiłki chorobowe z funduszu chorobowego, a renty z tytułu niezdolności do pracy z funduszu rentowego.



Wysokość składki na ubezpieczenie wypadkowe będzie zróżnicowana w zależności od zagrożeń zawodowych i ich skutków występujących w danej grupie działalności.

W okresie do 31 marca 2006 r. składkę na ubezpieczenie wypadkowe ustala płatnik składek, czyli Twoja firma na rok składkowy w formie stopy procentowej.
Wysokość składki na ubezpieczenie wypadkowe zależy również od liczby zgłaszanych w Twojej firmie pracowników do ubezpieczenia wypadkowego.
I tak, jeśli Twoja firma zgłasza do ubezpieczenia wypadkowego:
1) nie więcej niż 9 ubezpieczonych, stopa procentowa składki wynosi 50% najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności (3,86%), czyli za każdego pracownika odprowadzasz składkę wypadkową w wysokości 1,93%,

2) co najmniej 10 ubezpieczonych, wysokość składki na ubezpieczenie wypadkowe w okresie do 31 marca 2006 r. ustalasz sam według załącznika na podstawie rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 29 listopada 2002 r. w sprawie różnicowania stopy procentowej składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w zależności od zagrożeń zawodowych i ich skutków (Dz.U. nr 200, poz. 1692 oraz nr 203, poz. 1720), natomiast w okresie od 1 kwietnia 2006 r. składkę na ubezpieczenie wypadkowe dla Twojej firmy (czyli firmy, która zgłasza do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych) będzie ustalał ZUS.

Od 1 kwietnia 2006 r. stopę procentową składki będzie ustalał ZUS (jeżeli Twoja firma zatrudnia co najmniej 10 pracowników) dla grupy działalności w zależności od kategorii ryzyka ustalonej dla tej grupy.

Kategorię ryzyka dla grupy działalności ustali zaś ZUS w zależności od ryzyka określonego wskaźnikami częstości:

1) poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem,
2) poszkodowanych w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich,
3) stwierdzonych chorób zawodowych,
4) zatrudnionych w warunkach zagrożenia.

Wpływ każdego z wyżej wymienionych wskaźników częstości na ustalenie kategorii ryzyka dla grupy działalności jest równy.
Co oznacza, że żaden z tych wskaźników nie jest traktowany w jakiś szczególny sposób, np. nie można powiedzieć, że wpływ czynnika z pkt 3 jest dwukrotnie większy niż pozostałych czynników. Uznaje się, że każdy z nich ma jednakowy wpływ na określenie kategorii ryzyka dla grupy działalności.
Kategorię ryzyka dla grupy działalności ustala ZUS na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego za trzy ostatnie lata kalendarzowe, dostępne 31 stycznia danego roku. Kategorię ryzyka dla grup działalności ustala się na okres nie dłuższy niż trzy lata składkowe.

W okresie od 1 kwietnia 2006 r. o wysokości stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe obowiązującej w danym roku składkowym ZUS będzie zawiadamiał płatnika składek zgłaszającego do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych nie później niż do 20. kwietnia danego roku.

Abyś mógł ustalić stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe, pierwszym krokiem, jaki musisz wykonać, jest ustalenie liczby ubezpieczonych.

Liczbę ubezpieczonych ustalasz poprzez podzielenie liczby ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniu wypadkowemu w ciągu poszczególnych miesięcy poprzedniego roku kalendarzowego przez liczbę miesięcy, przez które Twoja firma jako płatnik składek w poprzednim roku kalendarzowym była zgłoszona do ZUS co najmniej 1 dzień.

To oznacza, że jeżeli będziesz ustalał właściwą dla Twojej firmy stopę procentową składki na pierwszy rok składkowy, czyli na okres od 1 stycznia 2003 r. do 31 marca 2004 r., musisz wyliczyć liczbę ubezpieczonych z roku 2002.

Przy ustalaniu liczby ubezpieczonych nie bierzesz pod uwagę osób, które:
- podlegają ubezpieczeniom społecznym, ale nie podlegają ubezpieczeniu wypadkowemu,
- cały miesiąc przebywały na urlopie bezpłatnym, wychowawczym, pobierały zasiłek macierzyński, zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego lub zostały powołane do odbywania zasadniczej służby wojskowej,
- za które za dany miesiąc rozliczałeś składki lub wykazywałeś świadczenia po ustaniu tytułu do ubezpieczeń społecznych, czyli w miesiącu, za który składasz imienny raport miesięczny za daną osobę, nie podlegała ona ubezpieczeniu wypadkowemu nawet przez jeden dzień.

Liczba ubezpieczonych podlega zaokrągleniu do jedności w górę, jeżeli końcówka jest większa lub równa 0,5 lub w dół, jeżeli jest mniejsza od 0,5 (np. 8,49 - 8; 8,5 - 9). Jeżeli ustaliłeś już liczbę ubezpieczonych w Twojej firmie, musisz wiedzieć, że płatnicy składek podzieleni zostali na dwie grupy:

1) zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż 9 ubezpieczonych,

2) zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych.

Ad.1. Płatnicy składek zgłaszający do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż 9 ubezpieczonych.

Jeżeli Twoja firma zgłasza do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż 9 ubezpieczonych Twoja stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe w okresie od 1 stycznia 2003 r. do 31 marca 2004 r. wynosi 1,93% podstawy jej wymiaru.

Ad.2. Płatnicy składek zgłaszający do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych.

Natomiast jeżeli zgłosiłeś do ubezpieczenia wypadkowego 10 lub więcej ubezpieczonych, to stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe będzie różnicowana.
Różnicowanie to będzie wprowadzane dwuetapowo, tj.:
1) pierwszy etap - składka będzie różnicowana na poziomie grup działalności (okres od 1 stycznia 2003 r. do 31 marca 2006 r.),
2) drugi etap - składka będzie różnicowana także na poziomie płatnika składek (okres od 1 kwietnia 2006r.).

Etap pierwszy: W okresie od 1 stycznia 2003 r. do 31 marca 2006 r. płatnicy składek zostali przyporządkowani do określonej grupy działalności. O przynależności płatnika do określonej grupy decyduje jego rodzaj przeważającej działalności zakodowany według Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD) w rejestrze REGON, na poziomie sekcji lub podsekcji.

Gospodarka polska dzieli się na 17 sekcji i 16 podsekcji i aby ustalić stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe, musisz wiedzieć, do której z nich się zaliczasz. Dodatkowo sekcje i podsekcje dzielą się na 60 działów, 222 grupy, 503 klasy i 647 podklas.

Musisz brać pod uwagę rodzaj działalności według PKD ujęty w rejestrze REGON 31 grudnia poprzedniego roku. Jeżeli ustaliłeś kod PKD, wystarczy że sięgniesz do załącznika nr 2 do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 29 listopada 2002 r. w sprawie różnicowania stopy procentowej składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w zależności od zagrożeń zawodowych i ich skutków (Dz.U. nr 200, poz. 1692 i nr 203, poz. 1720) i odczytasz obowiązującą stopę procentową dla danego działu.

I tak, jeżeli np.:
- Twoja firma prowadzi działalność budowlaną (zgłasza do ubezpieczenia wypadkowego 25 osób), a przy tym ustaliłeś, że Twój kod PKD to "F" to z załącznika nr 2 do rozporządzenia wynika, że Twoja stopa procentowa na ubezpieczenie wypadkowe z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych wynosi 2,26%. Oznacza to, że 2,26 % jest to wysokość składki wypadkowej, którą odprowadzasz na ubezpieczenie wypadkowe za każdego zatrudnionego w Twojej firmie pracownika.

- Twoja firma prowadzi usługi informatyczne (zgłasza do ubezpieczenia wypadkowego 54 pracowników) i ustaliłeś, że Twój kod PKD to "K" - wówczas według wyżej wymienionego załącznika Twoja stopa procentowa składki wynosi 1,2%. Oznacza to, że 1,2% jest to wysokość składki wypadkowej, którą odprowadzasz na ubezpieczenie wypadkowe za każdego zatrudnionego w Twojej firmie pracownika.

Etap drugi: Od 1 kwietnia 2006 r. zachowany zostanie pierwszy etap, a zatem płatnicy w dalszym ciągu będą przydzieleni do określonych grup działalności, dla grup tych ustalana będzie kategoria ryzyka i stopa procentowa składki. Dodatkowo dla poszczególnych płatników składek ZUS będzie ustalał kategorię ryzyka, w zależności od ryzyka określonego wskaźnikiem częstości:

1) poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem,
2) poszkodowanych w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich,
3) zatrudnionych w warunkach zagrożenia.

Kategoria ryzyka będzie ustalana przez ZUS na podstawie danych przekazane przez płatników w formie pisemnej, w formie wydruku z programu "Płatnik" lub w formie elektronicznej poprzez teletransmisję danych. Informacja ta będzie składana do 31 grudnia danego roku za rok poprzedni.

Kategorię ryzyka płatnika będzie ustalał ZUS na podstawie danych przekazanych za trzy kolejne lata kalendarzowe, a zatem po raz pierwszy kategoria ryzyka ZUS weźmie pod uwagę przy ustalaniu stopy procentowej składki obowiązującej od 1 kwietnia 2006 r. i będzie ustalona na podstawie danych za lata 2003 - 2005. Pierwszą informację za 2003 r. płatnicy będą musieli złożyć do 31 stycznia 2004 r.

Ponadto ZUS ustali płatnikowi wskaźnik korygujący poprzez porównanie jego kategorii ryzyka z kategorią ustaloną dla grupy działalności, do której został zaliczony.
W ustawie określono górną i dolną granicę wskaźnika korygującego:
- w okresie do 31 marca 2009 r. - rozpiętość ta wynosi od 0,8 do 1,2,
- w okresie późniejszym - od 0,5 do 1,5.

Stopę procentową składki dla płatnika składek ZUS ustali poprzez przemnożenie stopy procentowej składki określonej dla grupy działalności przez ustalony dla niego wskaźnik korygujący, np. jeżeli stopa procentowa dla grupy działalności ustalona została w wysokości 3%, przy wskaźniku korygującym 0,9, to płatnik będzie opłacał składkę w wysokości 2,7% (3% x 0,9). O wysokości tej składki ZUS zawiadomi płatnika w terminie do 20 kwietnia.



Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie zawiadamia Twojej firmy o wysokości stopy procentowej obowiązującej w danym roku składkowym, gdy:

1) Twoja firma zgłasza do ubezpieczenia wypadkowego nie więcej niż 9 ubezpieczonych - wówczas składka wynosi 50% najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności, czyli 1,93%;
2) Twoja firma nie ma obowiązku przekazywania odpowiednich danych i w związku z tym ZUS nie może ustalić kategorii ryzyka dla niej - wówczas przez trzy kolejne ostatnie lata kalendarzowe stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe wynosi tyle, co stopa procentowa określona dla grupy działalności, do której płatnik należy (oznacza to, że stopę procentową składki ustalasz jak w przypadku płatników zgłaszających do ubezpieczenia wypadkowego co najmniej 10 ubezpieczonych);
3) Twoja firma, o której mowa w pkt 2) przed upływem terminu opłacania składek (określonego w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych) nie otrzyma z urzędu statystycznego zaświadczenia o wpisie do rejestru REGON zawierającego informację o rodzaju działalności według PKD - wówczas stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe ZUS ustala zaliczkowo w wysokości 50% najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności;
4) Twoja firma nie podlega wpisowi do rejestru REGON - wówczas stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe wynosi 50% najwyższej stopy procentowej ustalonej na dany rok składkowy dla grup działalności, czyli 1,93%.



Aby prawidłowo obliczyć składkę na ubezpieczenie wypadkowe, musisz dysponować:
- ustaloną stopą procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe dla Twojej firmy oraz
- podstawą wymiaru składek na ubezpieczenie wypadkowe.

Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie wypadkowe stanowi podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Musisz pamiętać przy tym, że przy ustalaniu podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie wypadkowe nie stosuje się ograniczenia wynikającego z ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, tj. limitu rocznej podstawy wymiaru składek.

Jeśli dysponujesz stopą procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe i podstawą wymiaru składki na ubezpieczenie wypadkowe, wystarczy, że przemnożysz obie te wielkości przez siebie. Otrzymany wynik będzie stanowił wysokość należnej składki na ubezpieczenie wypadkowe.





W razie zbiegu prawa do kilku rent określonych w ustawie (np. renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej chorobą zawodową i renty rodzinnej po mężu, który zginął w wypadku przy pracy) organ rentowy (np. ZUS) wypłaca tylko jedno świadczenie - wyższe lub wybrane przez osobę uprawnioną.
Zasada ta odnosi się również do sytuacji, gdy osoba uprawniona do renty na podstawie ustawy wypadkowej jest równocześnie uprawniona do renty na podstawie innych przepisów, np. przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W przypadku pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem lub chorobą zawodową w zbiegu z:
- emeryturą albo
- rentą z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego na własność lub
- uposażeniem w stanie spoczynku przyznanym ze względu na wiek przysługuje jedno świadczenie w pełnej wysokości powiększone o połowę drugiego, tj. możliwość pobierania półtorakrotnego świadczenia.

Możliwość ta nie dotyczy osób osiągających przychód i to bez względu na wysokość tego przychodu. Osoba osiągająca przychód ma prawo do pobierania tylko jednego, wskazanego przez siebie świadczenia, czyli może pobierać albo rentę z tytułu niezdolności do pracy spowodowaną wypadkiem lub chorobą zawodową albo emeryturę.

Autor: Joanna Knyżewska, straszy specjalista w Departamencie Ubezpieczeń Społecznych, Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej Gospodarki