Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, krótszy termin dochodzenia od ZUS nadpłaconych należności składkowych w stosunku do długości okresu przedawnienia roszczeń względem ZUS jest niezgodny z Konstytucją RP.
1. Zwrot nadpłaconych składek pod warunkiem, że od daty ich opłacenia nie upłynęło 10 lat!
Obecnie w przypadku nienależnie opłaconych składek ubezpieczeniowych (nadpłaty), ZUS dokonuje ich zwrotu, o ile od daty opłacenia nie upłynęło 10 lat.
Natomiast do 2008 r. okres dochodzenia od ZUS zwrotu nadpłaconych należności wynosił 5 lat. Jednocześnie ZUS mógł egzekwować swoje wpłaty w terminie dwukrotnie dłuższym, bo 10-letnim. Przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wyraźnie dawały przewagę organowi rentowemu w kwestii różnych okresów przedawnienia roszczeń. ZUS odmawiał ubezpieczonym zwrotu nadpłaty po upływie 5 lat.
2. ZUS odrzucał wnioski powołując się na przedawnienie roszczeń
W 2007 roku Ireneusz N. złożył w ZUS wniosek o rozliczenie konta i zwrot nadpłaconych składek za lata 2001-2005. ZUS rozpatrzył wniosek ubezpieczonego pozytywnie, ale tylko w stosunku do składek nadpłaconych do 5 lat wstecz (art. 24 ust. 7 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm., dalej: ustawa systemowa). Pozostałych składek nie chciał oddać. Z uwagi na termin dochodzenia należności składkowych wynoszący wówczas 5 lat (art. 24 ust. 4 ustawy systemowej), ZUS w wielu trwających postępowaniach sądowych powoływał się na przedawnienie roszczeń i konsekwentnie odrzucał wnioski o zwrot „starszych” składek. Jednocześnie od ubezpieczonych domagał się zapłaty zaległości, sięgając aż do 10 lat.
3. Sprawą zajął się Trybunał Konstytucyjny
Ireneusz N. odwołał się do Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim, a ten, rozpoznając odwołanie, zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, czy uregulowania zawarte w art. 24 ust. 4 i ust. 7 ustawy systemowej, co do odmiennych kryteriów nie naruszyły zasady równości określonej w art. 32 Konstytucji RP.
Trybunał Konstytucyjny rozpoznał wniosek na rozprawie, która odbyła się 20 maja 2010 r. i orzekł, że „nienależnie opłacona składka", której dotyczy zakwestionowany przepis, obejmuje przypadki, w których istniała podstawa prawna świadczenia składkowego, ale zostało ono spełnione w kwocie wyższej niż należna (nadpłata), jak również opłacenie składki bez podstawy prawnej.
Trybunał ustalił, że ZUS i płatnik są stronami stosunku ubezpieczenia społecznego - rozliczającymi wzajemne należności i nie dopatrzył się uzasadnienia dla zróżnicowania długości terminów rozliczeniowych - dla płatnika 5 lat, a dla ZUS 10 lat. Świadczy o tym również fakt, że w 2008 r. w drodze nowelizacji ustawy systemowej zlikwidowano tę różnicę, określając 10-letni termin dla roszczeń płatników, pokrywający się z długością okresu przedawnienia roszczeń ZUS względem płatników.
W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał wielokrotnie podkreślał konieczność zachowania „symetryczności pozycji państwa i podmiotów publicznych wobec podmiotów prywatnych. Zachowanie tej symetrii jest szczególnie istotne w zakresie ochrony praw majątkowych w podobnych sytuacjach”.
Ponadto, Trybunał ocenił, że sama konstrukcja terminu określonego w zakwestionowanym przepisie art. 24 ust. 7 ustawy systemowej również rozróżnia sytuację prawną płatników względem ZUS, a także w obrębie samych ubezpieczonych, dając tym ostatnim tylko iluzoryczną ochronę praw majątkowych. Trybunał uznał to za niedopuszczalne. Chodzi o brak możliwości zawieszenia bądź przerwania biegu terminu określonego w tym przepisie, a także z innymi elementami konstrukcji tego terminu: sposobem określenia początku biegu terminu oraz brakiem w niektórych przypadkach alternatywnej możliwości odzyskania nienależnie opłaconej składki po upływie terminu z art. 24 ust. 7 ustawy systemowej.
Zróżnicowanie to jest widoczne np. w sytuacji sporu o istnienie podstawy obowiązku składkowego, bo nawet przy należytym dochodzeniu praw przed właściwym organem, niezawiniony przez płatnika (ubezpieczonego) upływ czasu prowadzi do wygaśnięcia tych praw - niezależnie od korzystnego dla płatnika rozstrzygnięcia sporu.
Wyrok jest ostateczny i będzie ogłoszony w Dzienniku Ustaw.
Podstawa prawna: - art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1997 r. nr 78, poz. 483 z późn. zm.),
- art. 24 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.),
- art. 24 ust. 7 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.) - zmieniony przez art. 3 pkt 1 lit. b ustawy z 28 marca 2008 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2008 r. nr 67, poz. 411) z dniem 8 maja 2008 r.
- art. 24 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.),
- art. 24 ust. 7 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.) - zmieniony przez art. 3 pkt 1 lit. b ustawy z 28 marca 2008 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2008 r. nr 67, poz. 411) z dniem 8 maja 2008 r.
