Wydaje się, że oczywiste jest, że jeśli do wypadku, którego skutkiem jest śmierć pracownika lub uszczerbek w jego zdrowiu, dojdzie na skutek spożywania alkoholu w miejscu pracy lub w drodze z i do pracy lub też w czasie podróży służbowej, członkom rodziny zmarłego pracownika lub jemu samemu w razie uszczerbku na zdrowiu nie przysługują żadne świadczenia z tytułu wypadku przy pracy. Nie jest to jednak tak oczywiste, ponieważ w niektórych wypadkach spożywanie alkoholu w czasie pracy nie pozbawia pracownika prawa do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy. W jakich sytuacjach ma to miejsce? Poznaj stanowisko, jakie zajął w tej kwestii Sąd Najwyższy.
Stan faktyczny sprawy
Jarosław M. był ojcem małoletniego Jarosława M. urodzonego przez Alicję K. Był on zgłoszony do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, w tym do ubezpieczenia wypadkowego z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w jednej ze spółek. W dniu 11 grudnia 2007 r. Jarosław M. wraz z Piotrem K. zostali oddelegowani przez pracodawcę do jednego z zakładów poza siedzibą pracodawcy. Wyjechali około godz. 14, a około godz. 21 zatrzymali się w hotelu oddalonym od celu podroży służbowej. W hotelu poszli na kolację, do której spożyli po około 3 piwa każdy z nich, a następnie o godzinie 23.00 udali się na spoczynek. Następnego dnia, tj. 12 grudnia 2007 r., około godziny 3.15 rano wyjechali z hotelu i po przejechaniu kilku kilometrów około godziny 3.25 prowadzony przez Jarosława M. samochód osobowy zderzył się czołowo z samochodem ciężarowym. W wyniku zderzenia kierujący samochodem Jarosław M. poniósł śmierć na miejscu. W chwili zderzenia był on nietrzeźwy - przeprowadzone badania wykazały obecność 1,0‰ alkoholu we krwi i 1,2‰ alkoholu w moczu.
Alicja K. złożyła do ZUS wniosek o przyznanie prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy, w wyniku którego poniósł śmierć Jarosław M., ojciec jej małoletniego syna Jarosława M. ZUS uznał, że z uwagi na nietrzeźwość Jarosława M. zdarzenie z 12 grudnia 2007 r. nie może zostać uznane za wypadek przy pracy.
Alicja K. odwołała się od decyzji ZUS do sądu rejonowego.
Postępowanie przed sądem rejonowym
Sąd rejonowy zmienił decyzję ZUS i przyznał Alicji K. prawo do jednorazowego odszkodowania w związku ze śmiercią ojca małoletniego Jarosława M. w wyniku wypadku zrównanego z wypadkiem przy pracy z 12 grudnia 2007 r. W ocenie sądu rejonowego wypadek, w wyniku którego śmierć poniósł Jarosław M., miał związek z wykonywaną pracą i związek ten nie został zerwany, pomimo wprowadzenia się przez niego w stan nietrzeźwości. Sąd uznał, że czynności wykonywane przez Jarosława M. 11-12 grudnia 2007 r. były związane z wykonywaniem obowiązków pracowniczych, ponieważ w okresie tym ubezpieczony przebywał w delegacji służbowej i dlatego zarówno zatrzymanie się w hotelu na noc, jak i decyzja o wyruszeniu w drogę około godziny 3 nad ranem dnia następnego były podyktowane chęcią wywiązania się z tych obowiązków w sposób prawidłowy.
ZUS złożył apelację od powyższego wyroku do sądu okręgowego.
Postępowanie przed sądem okręgowym
Sąd okręgowy oddalił apelację złożoną przez ZUS. W uzasadnieniu wyroku sąd podkreślił, że w omawianej sprawie wypadek, jakiemu uległ Jarosław M., wyczerpuje znamiona wypadku zrównanego z wypadkiem przy pracy określonym w art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322), dalej: ustawa wypadkowa.
Sąd okręgowy stwierdził, że stan nietrzeźwości Jarosława M. nie spowodował zerwania związku z pracą. O zerwaniu związku z pracą decydują, oprócz stanu nietrzeźwości, inne okoliczności, jak na przykład brak gotowości pracownika do pracy i niemożność jej świadczenia czy też sytuacja, gdy pracownik w ogóle nie wykonuje pracy lub gdy został od pracy odsunięty przez przełożonego.
Tymczasem w omawianej sprawie Jarosław M. faktycznie świadczył pracę, gdyż wraz z Piotrem K. wyjechał z K. samochodem służbowym i kontynuował podróż służbową w celu dotarcia do zakładu, gdzie byli delegowani. Bezpośrednio przed wyruszeniem w dalszą drogę Jarosław M. nie wykonywał żadnych czynności, które byłyby sprzeczne z powierzonymi mu zadaniami, a osoby mające z nim kontakt bezpośrednio przed wypadkiem nie dostrzegły w jego zachowaniu jakichkolwiek nieprawidłowości, które świadczyłyby o tym, że w dniu zdarzenia zmarły miał upośledzoną lub wyłączoną sprawność psychofizyczną.
Zdaniem sądu mimo spożywania alkoholu Jarosław M. nie zerwał zatem więzi z pracą, gdyż wykonywał on obowiązki pracownicze, kontynuując podróż służbową. Poza tym zmarły nie spożywał alkoholu bezpośrednio przed rozpoczęciem jazdy, a zrobił to wcześniej, przed pójściem spać, około godziny 23.00. Sąd stwierdził, że Jarosław M. mógł pozostawać w nieświadomości swojego stanu nietrzeźwości, zwłaszcza że nie spożywał alkoholu wysokoprocentowego, lecz piwo, i miało to miejsce kilka godzin przed wyjazdem w dalszą drogę.
W konsekwencji sąd okręgowy stwierdził, że prawidłowe było przyznanie małoletniemu Jarosławowi M. prawa do jednorazowego odszkodowania z ubezpieczenia wypadkowego, ponieważ w świetle art. 13 ustawy wypadkowej jest on osobą uprawnioną do takiego świadczenia.
ZUS złożył skargę kasacyjną od wyroku sądu okręgowego do Sądu Najwyższego. W uzasadnieniu skargi ZUS podkreślił, że w omawianej sprawie nastąpiło zerwanie związku z pracą, dlatego też synowi zmarłego Jarosława M. nie przysługuje jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy.
Postępowanie przed Sądem Najwyższym
Sąd uznał skargę ZUS za bezzasadną i ją oddalił. W uzasadnieniu wyroku sąd podkreślił, że w omawianej sprawie zadaniem sądu było dokonanie oceny postępowania pracownika pod kątem związku tego postępowania z wykonywaniem powierzonych pracownikowi zadań.
W ocenie Sądu Najwyższego w omawianej sprawie nie ulegało wątpliwości, że w chwili wypadku Jarosław M. faktycznie świadczył pracę i wykonywał ją w sposób prawidłowy, a jego nietrzeźwość nie miała żadnego wpływu na jego zdolność do pracy. Zmarły Jarosław M. pomimo obiektywnego stanu nietrzeźwości był gotowy do świadczenia pracy, był w stanie ją świadczyć i w chwili zdarzenia pracę tę świadczył, dlatego brak jest podstaw do stwierdzenia, że nie pozostawał on w dyspozycji pracodawcy i w związku z tym związek z pracą został zerwany. Wypadek 12 grudnia 2007 r. spowodowany został postępowaniem Jarosława M., które pozostawało w związku z wykonywaniem powierzonych mu zadań, dlatego też prawidłowa jest ocena sądu drugiej instancji, że wypadek, któremu uległ Jarosław M., jest wypadkiem zrównanym z wypadkiem przy pracy w rozumieniu art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy wypadkowej.
Na równi z wypadkiem przy pracy, w zakresie uprawnienia do świadczeń określonych w ustawie, traktuje się wypadek, któremu pracownik uległ (...) w czasie podróży służbowej w okolicznościach innych niż określone w ust. 1, chyba że wypadek spowodowany został postępowaniem pracownika, które nie pozostaje w związku z wykonywaniem powierzonych mu zadań - art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy wypadkowej.
Z tytułu wypadku przy pracy lub wypadku zrównanego z wypadkiem przy pracy członkom rodziny ubezpieczonego przysługuje jednorazowe odszkodowanie.
Okoliczności konkretnej sprawy decydują o tym, czy spożywanie alkoholu w czasie i miejscu świadczenia pracy lub w drodze z pracy do domu prowadzi do zerwania związku z pracą lub z odbywaniem drogi z pracy do domu.
Sąd Najwyższy podkreślił, że ewentualne przyczynienie się pracownika pozostającego w stanie nietrzeźwości do wypadku przy pracy nie ma wpływu na uprawnienia członków rodziny pracownika zmarłego w wyniku wypadku przy pracy, nawet przy znacznym stopniu przyczynienia się pracownika zachowują oni bowiem prawo do świadczeń z ustawy wypadkowej, a jedynie jest ich pozbawiony sam pracownik (art. 21 ust. 2 ustawy wypadkowej).
Wyrok Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2010 r., sygn. akt II UK 75/10
Zdaniem eksperta
Trzeba podkreślić, że orzecznictwo Sądu Najwyższego w zakresie zerwania związku z pracą na skutek spożycia alkoholu nie jest jednolite. Sądy wydawały orzeczenia, w których wyrażony został pogląd o przerwaniu związku zdarzenia z pracą wskutek pozostawania pracownika w stanie nietrzeźwości (np. wyrok Sądu Najwyższego z 7 marca 2006 r., sygn. akt I UK 127/05), jak i orzeczenia, w których przyjęto stanowisko, że sam stan nietrzeźwości pracownika nie powoduje automatycznie zerwania związku z pracą. Jednak w nowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy wyraźnie opowiedział się przeciwko koncepcji, że stan nietrzeźwości automatycznie przesądza o braku związku z pracą (np. wyrok Sądu Najwyższego z 5 marca 2003 r., sygn. akt II UK 194/02, czy też wyrok Sądu Najwyższego z 24 października 2007 r., sygn. akt I UK 127/07).
Świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego nie przysługują ubezpieczonemu, który będąc w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środków odurzających lub substancji psychotropowych, przyczynił się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku (art. 21 ust. 2 ustawy wypadkowej).
Warto jednak podkreślić, że świadczenia wypadkowe przysługują członkom rodziny pracownika zmarłego wskutek wypadku w drodze z pracy do domu, bez względu na stopień jego przyczynienia się do wypadku, co podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z 5 marca 2003 r., sygn. akt II UK 194/02.
Podstawa prawna: - art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy z 20 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322).
