Świadczenia rodzinne po zmianach

Wejście w życie zmian do ustawy o świadczeniach rodzinnych jest spowodowane uchwaleniem ustawy z 30 lipca 2004 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. nr 192, poz. 1963).

Ustawa ta rozszerzyła:
1) definicję rodziny;
2) krąg osób uprawnionych do zasiłku pielęgnacyjnego - zmiana dotyczy głównie przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego osobom przebywającym w domach zastępczych,
3) krąg osób, którym przysługuje zasiłek rodzinny,
4) krąg osób uprawnionych do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka - teraz również ten dodatek przysługuje wtedy, kiedy dziecko lub osoba ucząca się ma ustalone prawo do renty socjalnej lub renty;
5) krąg osób uprawnionych do otrzymania dodatku z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania.

Ponadto ustawa wprowadza czasowo dodatek, który stanowić będzie namiastkę zlikwidowanego funduszu i określa, że w przypadku wystąpienia wątpliwości dotyczących prawdziwości danych podanych we wniosku w zakresie samotnego wychowania dziecka przez wnioskodawcę, właściwy organ będzie mógł przeprowadzić wywiad.

Poniżej przedstawimy zmiany do ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Ad 1. Definicja rodziny

Pierwszą istotną zmianą wprowadzoną przez ustawodawcę do ustawy jest rozszerzenie stworzonej na potrzeby ustawy definicji rodziny. Dotychczas ustawodawca z pojęciem "rodzina" utożsamiał następujących jej członków:

a) małżonków,
b) rodziców,
c) opiekuna prawnego dziecka,
d) opiekuna faktycznego dziecka oraz
e) pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia.

Nowością jest włączenie do tej definicji dziecka, które ukończyło wprawdzie 25. rok życia, ale legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością rodzinie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne.

A zatem ustawodawca postanowił, że jeżeli na podstawie ustawy rodzinie nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w związku z wyżej wskazaną niepełnosprawnością, dziecko to nie będzie uznane za członka rodziny w rozumieniu ustawy.

Tytułem przypomnienia należy wymienić przesłanki, których zaistnienie skutkuje brakiem prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego.

Świadczenie to nie przysługuje, jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego,
2) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty socjalnej, emerytury i renty,
3) dziecko wymagające opieki przebywa, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę przez co najmniej 5 dni w tygodniu,
4) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko.

Poza tym ustawodawca przewiduje, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty równej kwocie uprawniającej do otrzymania zasiłku rodzinnego, czyli kwoty 583 zł, w przypadku gdy członkiem rodziny jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o umiarkowanym albo o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W związku z powyższym, jeżeli osoba ubiegająca się o przyznanie zasiłku rodzinnego ma na utrzymaniu dziecko, które ukończyło 25. rok życia i które legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, zmiana będzie dla niej "odczuwalna", jeżeli dotychczas z powodu osiągania zbyt wysokich dochodów nie była do niego uprawniona.

Ad 2. Zasiłek pielęgnacyjny dla osób przebywających w domach zastępczych

Przypomnijmy, że zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia osobie niepełnosprawnej opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

W przepisach regulujących zasady przyznawania przedmiotowych zasiłków ustawodawca zawarł listę osób, którym nie przysługuje prawo do otrzymania zasiłku pielęgnacyjnego.

Wyłączenie dotyczyło osób przebywających w rodzinie zastępczej lub w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, jeżeli pobyt osoby i udzielane przez tę instytucję świadczenia częściowo lub w całości finansowane są z budżetu państwa albo z Narodowego Funduszu Zdrowia.

W noweli do ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca postanowił wykreślić z listy wyłączeń osoby przebywające w rodzinach zastępczych, co spowodowało, że osoby te znów będą uprawnione do otrzymania zasiłku pielęgnacyjnego.

Konieczność wprowadzenia tej zmiany była wielokrotnie sygnalizowana przez Rzecznika Praw Obywatelskich, który uznał odebranie tego prawa wspomnianej grupie osób ustawą z 28 listopada 2004 roku za niedopuszczalne.

Ad 3. Rozszerzenie kręgu osób, którym przysługuje zasiłek rodzinny

Dotychczas zasiłek rodzinny przysługiwał:

1) rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie uczącej się

do ukończenia przez dziecko:

1) 18. roku życia lub
2) nauki w szkole, jednak nie dłużej niż do ukończenia 21 roku życia, albo
3) 24. roku życia, jeżeli kontynuuje naukę w szkole lub szkole wyższej i legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym albo o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Obecnie ustawodawca postanowił, że zasiłek rodzinny, będzie przysługiwał, oprócz podmiotów wymienionych wyżej, również bezpośrednio osobie uczącej się w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie dłużej niż do ukończenia 24. roku życia.

Zasiłek przysługuje osobie uczącej się w rozumieniu definicji zawartej przez ustawodawcę w ustawie o świadczeniach rodzinnych.

Osobą uczącą się w rozumieniu ustawy jest tylko "osoba pełnoletnia ucząca się, niepozostająca na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub zasądzeniem od rodziców na jej rzecz alimentów".

Ad 4. Dodatek z tytułu samotnego wychowania

Ustawodawca wprowadził jeszcze jedną korzystną zmianę, którą odczuje osoba opiekująca się osobą "uczącą się."

W artykule 12 ustawy regulującym przyznawanie dodatków z tytułu samotnego wychowania dziecka przez matkę lub ojca, opiekuna faktycznego dziecka albo opiekuna prawnego dziecka ustawodawca usunął ustęp 7 stanowiący, że przedmiotowy dodatek nie przysługuje, jeżeli dziecko lub osoba ucząca się ma ustalone prawo do renty socjalnej lub renty.

A zatem obecnie posiadanie przez dziecko ustalonego prawa do wyżej wskazanych świadczeń nie przeszkadza w otrzymaniu dodatku z tytułu samotnego wychowania dziecka.

Pod pojęciem "opiekun faktyczny dziecka" ustawa rozumie osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka.

Ad 5. Dodatek z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania

Artykuł 15 ustawy stanowi, że "dodatek z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania przysługuje matce lub ojcu dziecka, opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka lub osoby uczącej się: na częściowe pokrycie wydatków związanych z zamieszkaniem w miejscowości, w której znajduje się siedziba szkoły ponadpodstawowej lub ponadgimnazjalnej - w wysokości 80 złotych miesięcznie na dziecko".

Ustawa dodaje do listy szkół gimnazjum z zastrzeżeniem jednak, że przedmiotowy wydatek przysługujący na częściowe pokrycie wydatków związanych z zamieszkiwaniem w miejscowości, w której znajduje się gimnazjum, w przypadku dziecka lub osoby uczącej się, legitymującej się orzeczeniem o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności, w takiej samej wysokości, jaka przysługuje w przypadku innych szkół.

Ad 6. Wywiady środowiskowe

Ustawa o świadczeniach rodzinnych określa procedurę postępowania w sprawach przyznawania i wypłacania świadczeń rodzinnych. Ustalanie prawa do świadczeń rodzinnych następuje na podstawie wniosku, który należy złożyć, jeżeli osoba chce ubiegać się o uzyskanie wymienionych w ustawie świadczeń. Do wniosku należy dołączyć określone w ustawie dokumenty. Często zdarzało się jednak, że przedstawiona dokumentacja nie oddawała rzeczywistej sytuacji życiowej lub rodziny osoby ubiegającej się, dlatego też ustawodawca wprowadził możliwość przeprowadzenia wywiadu środowiskowego przez właściwy organ, czyli instytucję przyznającą i wypłacającą świadczenia rodzinne.

Od 1 października 2004 roku w przypadku gdy w stosunku do osoby ubiegającej się o świadczenia rodzinne wystąpią wątpliwości dotyczące okoliczności, o których mowa w artykule 3 punkcie 17 ustawy, a więc w przypadku wystąpienia wątpliwości dotyczących prawdziwości danych podanych we wniosku w zakresie samotnego wychowania dziecka przez wnioskodawcę, właściwy organ będzie mógł przeprowadzić wywiad.

Ustawodawca przez "samotne wychowanie dziecka" rozumie wychowywanie dziecka przez pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji, orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę, wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka.

Kolejny dodany do ustawy przepis pozwala, w celu ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych oraz ich wypłaty, na skorzystanie przez organ właściwy z aktualnego rodzinnego wywiadu środowiskowego osoby ubiegającej się o świadczenie rodzinne. Przedmiotowy wywiad środo- wiskowy udostępnia kierownik ośrodka pomocy społecznej.

Na podstawie ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej rodzinny wywiad środowiskowy, o którym mowa wyżej, przeprowadza się m.in. w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej Twojej i Twojej rodziny. Przedmiotowy wywiad środowiskowy przeprowadza pracownik socjalny.

Ad 7. Nowy dodatek "alimentacyjny"

Po zlikwidowaniu Funduszu Alimentacyjnego ustawodawca zdecydował się wprowadzić czasowo dodatek, który stanowić będzie namiastkę zlikwidowa- nego funduszu. Do dodatku będą uprawnione 2 grupy osób.

Po pierwsze, na podstawie noweli do ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba otrzymująca dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka, czyli matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka albo opiekun prawny dziecka, która do 30 kwietnia 2004 r. pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, będzie uprawniona do otrzymania w okresie od 1 maja 2004 r. do 31 grudnia 2004 r. tego dodatku w wysokości 70% przysługującego w kwietniu 2004 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Ustawodawca zastrzega, że dodatek ten nie może być niższy niż 170 zł na dziecko albo niższy niż 250 zł w odniesieniu do dziecka legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności lub znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ustawodawca wskazuje, że będzie uprawniony do tego dodatku, począwszy od 1 maja 2004 r., tak więc otrzymasz w październiku także świadczenie za maj, czerwiec, lipiec, sierpień oraz wrzesień!

Wysokość dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dziecka będzie jednakże ustalana z uwzględnieniem wypłaconych już po 1 maja 2004 r. dodatków otrzymywanych na podstawie ustawy z tytułu samotnego wychowywania dziecka.
Ustawodawca postanowił, że osoba ubiegająca się o przyznanie tego prawa nie będzie musiała sama obliczać wysokości przysługującego dodatku. Zrobi to za nią z urzędu właściwy organ, po dołączeniu zaświadczenia o wysokości przysługującego Ci w kwietniu 2004 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Przykładowo, jeżeli, począwszy od maja, osoba ubiegająca się otrzymywała dodatek z tytułu samotnego wychowania dziecka w wysokości 170 zł, a od 1 października 2004 r. będzie uprawniona do dodatku w wysokości 200 zł za każdy miesiąc, od maja do października dostanie jedynie 30 zł.

Jeżeli z jakiegokolwiek powodu organ zmieni decyzję w sprawie wysokości dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, do dokonania tej zmiany nie będzie potrzebna zgoda osoby ubiegającej się o przyznanie tego prawa.

Drugą grupę tworzą osoby, które do dnia wejścia w życie ustawy otrzymywały świadczenie z funduszu alimentacyjnego i po 1 maja 2004 r. nie otrzymywały dodatku z tytułu samotnego wychowania dziecka. Osoby te nabędą w okresie od 1 maja 2004 r. do 31 grudnia 2004 r. prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dziecka w wysokości 70% świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługującego w kwietniu 2004 r., jeżeli dochód rodziny, "w nowym rozszerzonym znaczeniu tego słowa", w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 612 złotych.

Pamiętaj!
Powyższe świadczenie nie przysługuje automatycznie. Aby je otrzymać należy złożyć we właściwym organie wniosek o jego udzielenie.

Ustawodawca zastrzegł, że dodatki, o których była mowa wyżej, nie mogą być wyższe niż 300 zł na dziecko.

Autor: Bartłomiej Sikora, prawnik z kancelarii "Leśnodorski, Ślusarek i Wspólnicy"