Przeprowadzając analizę ustawy o kontroli skarbowej należy zwrócić uwagę, że przepisy tej ustawy obowiązują nie tylko kontrolowanego, ale także kontrolującego, stąd wiele praw podatnika można wywieść z obowiązków kontrolującego. Jakie uprawnienia ma osoba kontrolowana, a jakie kontrolująca - dowiesz się z tekstu.
Kto i co podlega kontroli skarbowej?
Zasady kontroli skarbowej reguluje ustawa z 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej. (tekst jedn.: Dz.U. z 2009 r. nr 152, poz. 1223 ze zm.; dalej uks). Zgodnie z nią:
Do zakresu kontroli skarbowej należy głównie kontrola rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania oraz prawidłowości obliczania i wpłacania podatków stanowiących dochód budżetu państwa, a także innych należności pieniężnych budżetu państwa lub państwowych funduszy celowych.
- kontroli skarbowej podlegają przede wszystkim zobowiązani do świadczeń pieniężnych na rzecz Skarbu Państwa lub państwowych funduszy celowych, w tym także płatnicy i inkasenci podatków i innych należności stanowiących dochód budżetu państwa lub państwowych funduszy celowych,
- kontrolą mogą być również objęci m.in. wydatkujący, przekazujący i otrzymujący środki publiczne oraz środki pochodzące z Unii Europejskiej np. w zakresie dotacji z unii europejskiej.
Do zakresu kontroli skarbowej należy głównie kontrola rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania oraz prawidłowości obliczania i wpłacania podatków stanowiących dochód budżetu państwa, a także innych należności pieniężnych budżetu państwa lub państwowych funduszy celowych.
Kontrolą również mogą być objęte m.in.:
- ujawnianie i kontrola nie zgłoszonej do opodatkowania działalności gospodarczej, a także dochodów nie znajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów,
- kontrola zgodności z prawem przywozu towarów dopuszczonych do obrotu na polskim obszarze celnym lub mających inne przeznaczenie celne oraz wywozu za granicę, a także kontrola i ujawnianie towarów nielegalnie wprowadzonych na polski obszar celny,
- kontrola źródeł pochodzenia majątku, w przypadku niezgłoszenia do opodatkowania działalności gospodarczej, a także dochodów nie znajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów,
- ujawnianie składników majątkowych podmiotów zobowiązanych do uiszczenia należności publicznych lub podejrzanych o czyny zagrożone karą grzywny lub karami pieniężnymi, w celu zapewnienia skuteczności poboru tych należności oraz wykonania orzeczeń lub mandatów karnych.
Kontrola może również dotyczyć:
- kontroli celowości i zgodności z prawem gospodarowania środkami publicznymi oraz środkami pochodzącymi z Unii Europejskiej i międzynarodowych instytucji finansowych, podlegającymi zwrotowi,
- certyfikacji i wydawania deklaracji zamknięcia pomocy finansowej ze środków pochodzących z Unii Europejskiej,
- kontroli oświadczeń o stanie majątkowym osób - obowiązanych do ich składania - zatrudnionych lub pełniących służbę w jednostkach organizacyjnych administracji celnej, podatkowej oraz kontroli skarbowej podległych ministrowi właściwemu do spraw finansów publicznych, w tym w urzędzie obsługującym tego ministra,
- badania prawidłowości stosowania cen urzędowych,
- rozpoznawania, zapobiegania i zwalczania przestępstw i wykroczeń związanych z obrotem z zagranicą towarami i technologiami objętymi kontrolą międzynarodową,
- zapobiegania i ujawniania przestępstw, o których mowa w art. 228, art. 228§1,art. 228§2,art.228§3, art.228§4, art.228§5, art.228§6, art.229, art.229§1, art.229§2,art.229§3, art.229§4, art.229§5, art.229§6, art.230, art.230§1, art.230§2art.230a,art.230a§1, art.230a§2, art.230a§3, art.231 Kodeksu karnego (tj. o przestępstwa związane z korupcją), popełnianych przez osoby zatrudnione lub pełniące służbę w organach podatkowych.
Nie podlegają kontroli skarbowej celowość i sposób wykorzystywania środków budżetowych oraz mienia państwowego na cele specjalne w jednostkach organizacyjnych podległych, podporządkowanych lub nadzorowanych przez Ministra Obrony Narodowej, w Policji, Państwowej Straży Pożarnej, Straży Granicznej, Biurze Ochrony Rządu oraz w jednostkach organizacyjnych Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu i Centralnego Biura Antykorupcyjnego. |
W niniejszym cyklu poświęconym kontroli skarbowej i podatkowej będziemy zajmowali się głównie kwestiami związanym z kontrolą podmiotów gospodarczych. Stąd nie będziemy poruszać kwestii związanych z kontrolą jednostek budżetowych, funduszy celowych, badania zgodności z prawem gospodarowania mieniem innych państwowych osób prawnych itp.
Kontrolujący- inspektorzy kontroli skarbowej
Czynności kontrolne przeprowadzają samodzielnie inspektorzy kontroli skarbowej. Pod ich kierownictwem w trakcie kontroli uczestniczą pracownicy urzędu kontroli skarbowej nie będący inspektorami. Nie może być im jednak powierzone: zarządzanie inwentaryzacji; przesłuchiwanie świadków; przesłuchiwania kontrolowanego w charakterze strony; dokonywanie ostatecznych obliczeń należności budżetowych; czynności oględzin oraz przeszukania lokali mieszkalnych, innych pomieszczeń lub rzeczy.
Inspektor może być wyłączony od przeprowadzenia kontroli u danego podatnika
Do wyłączenia inspektora stosuje się odpowiednio art. 130 Ordynacji podatkowej.
Podlega on wyłączeniu m.in.: gdy kontrolowanym byłby jego małżonek, rodzeństwo, wstępny oraz zstępny, osoby związane z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli, brał on udział w wydaniu zaskarżonej decyzji, zaistniały okoliczności, w związku z którymi wszczęto przeciw niemu postępowanie służbowe, dyscyplinarne lub karne.
Dyrektor urzędu kontroli skarbowej jest obowiązany na żądanie inspektora lub na żądanie kontrolowanego albo z urzędu wyłączyć inspektora od udziału w postępowaniu kontrolnym jeżeli zostanie uprawdopodobnione istnienie innych okoliczności które mogą wywołać wątpliwości co do jego bezstronności.
Inspektorzy oraz inni pracownicy jednostek organizacyjnych kontroli skarbowej w związku z wykonywaniem czynności kontrolnych korzystają z ochrony przewidzianej w Kodeksie karnym dla funkcjonariuszy publicznych.
W czasie wykonywania czynności kontrolnych nie mogą być zatrzymani bez uprzedniej zgody Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej. Nie dotyczy to jednak zatrzymania na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa. Za wykroczenia związane z bezpośrednim pełnieniem obowiązków służbowych inspektorzy odpowiadają jedynie dyscyplinarnie.
Urzędem kontroli skarbowej kieruje pracą dyrektor urzędu kontroli skarbowej, który jest odpowiedzialny przed Generalnym inspektorem kontroli skarbowej za prawidłową i terminową realizację zadań urzędu.
Dyrektor urzędu kontroli skarbowej w szczególności:
- organizuje pracę urzędu kontroli skarbowej i jest przełożonym zatrudnionych w nim inspektorów oraz innych pracowników;
- ustala plany kontroli;
- upoważnia inspektorów i pracowników do przeprowadzenia czynności kontrolnych;
- wydaje decyzje w sprawach określonych w ustawie;
- wydaje wynik kontroli;
- dokonuje, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, zmiany inspektora lub pracownika prowadzącego czynności kontrolne;
- może podawać do wiadomości publicznej zbiorcze informacje dotyczące działalności kontroli skarbowej na terenie objętym zasięgiem działania urzędu kontroli skarbowej.
Zasadą jest zatem, że to dyrektor urzędu kontroli skarbowej możewydać decyzje i wyniki kontroli i on jest organem kontroli skarbowej. |
Organem nadrzędnym nad nim jest generalny Inspektor Kontroli Skarbowej.
Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej sprawuje nadzór nad działalnością inspektorów kontroli skarbowej oraz pracowników operacyjnych.
Oprócz inspektorów z zatrudnionych w urzędach kontroli skarbowej są jeszcze inspektorzy zatrudnieni w Ministerstwie Finansów.
Mają oni za zadanie przeprowadzać kontrolę w sprawach o zasięgu krajowym (np. związanych z tzw. aferami gospodarczymi) i mogą w odróżnieniu od inspektorów zatrudnionych w urzędach kontroli skarbowej przeprowadzać kontrole na terenie całego kraju a nie województwie w którym znajduje się siedziba urzędu.
Są oni bezpośrednio podlegli Generalnemu Inspektorowi Kontroli Skarbowej który upoważnia ich do przeprowadzania czynności kontrolnych, a także, w uzasadnionych przypadkach, decyduje o zmianie inspektora lub pracownika prowadzącego czynności kontrolne.
Przeważnie jednak podatnicy mogą liczyć się z kontrolą przeprowadzaną przez inspektorów zatrudnionych w urzędzie kontroli skarbowej.
W związku z tym że Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej jest ustawowo organem nadrzędnym nad dyrektorem urzędu kontroli skarbowej to ewentualne np. skargi na przewlekłość postępowania kontrolnego należy kierować do Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej. Z uwagi jednak że pracą urzędów kontroli skarbowej kierują dyrektorzy, to w praktyce w przypadku skarg na przewlekłość postępowania kontrolnego, albo innych skarg czasem skuteczniejsze może być przekazanie skargi dyrektorowi z zapowiedzią skierowania jej do Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej który jest również przełożonym dyrektora urzędu kontroli skarbowej. Dyrektor z racji tego że kieruje urzędem jest również odpowiedzialny za pracę inspektorów.
Naczelnym organem kontroli skarbowej jest Minister Finansów. Sprawuje on ogólny niejako całościowy nadzór nad organami kontroli skarbowej. |
Wszczęcie kontroli skarbowej
Kontrola skarbowa z zasady jest prowadzona zgodnie z planem kontroli ustalonym przez dyrektora urzędu kontroli skarbowej.
Kontrola skarbowa może być również prowadzona poza planem kontroli, w oparciu o uzyskane informacje lub materiały np. wywiadowcze albo przeprowadzone analizy.Kontrola wszczynana jest po doręczeniu przez inspektora postanowienia o wszczęciu postępowania kontrolnego.
Jeżeli kontrola dotyczy rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania oraz prawidłowości obliczania i wpłacania podatków stanowiących dochód budżetu państwa, a także innych należności pieniężnych budżetu państwa lub państwowych funduszy celowych, to kontrolowany powinien być uprzednio zawiadomiony o zamiarze wszczęcia u niego kontroli (art. 31 uksw związku z art. 282b art. 282 Ordynacji podatkowej).
W takim przypadku kontrolę wszczyna się nie wcześniej niż po upływie 7 dni i nie później niż przed upływem 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli. Jeżeli kontrola nie zostanie wszczęta w terminie 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia, wszczęcie kontroli wymaga ponownego zawiadomienia.
Wszczęcie kontroli przed upływem 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia wymaga zaś zgody kontrolowanego.
Zawiadomienie o zamiarze wszczęcia kontroli zawiera:
1) oznaczenie organu;
2) datę i miejsce wystawienia;
3) oznaczenie kontrolowanego;
4) wskazanie zakresu kontroli;
5) pouczenie o prawie złożenia korekty deklaracji;
6) podpis osoby upoważnionej do zawiadomienia.
Nie zawiadamia się natomiast o zamiarze wszczęcia kontroli podatkowej, jeżeli:
1) kontrola:
Po wszczęciu takiej kontroli bez zawiadomienia inspektor ma obowiązek poinformować kontrolowanego o przyczynie braku zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli.
- dotyczy zasadności zwrotu różnicy podatku lub zwrotu podatku naliczonego w rozumieniu przepisów o podatku od towarów i usług,
- ma być wszczęta na żądanie organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe,
- dotyczy opodatkowania przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych,
- dotyczy niezgłoszonej do opodatkowania działalności gospodarczej,
- ma być podjęta w oparciu o informacje uzyskane na podstawie przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu,
- zostaje wszczęta gdy czynności kontrolne są niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego lub zabezpieczenia dowodów jego popełnienia,
- ma charakter doraźny dotyczący ewidencjonowania obrotu za pomocą kasy rejestrującej, użytkowania kasy rejestrującej lub sporządzania spisu z natury;
- został prawomocnie skazany w Rzeczypospolitej Polskiej za popełnienie przestępstwa skarbowego, przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu, przestępstwa z ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz. U. z 2002 r. Nr 76, poz. 694, z późn. zm.) lub wykroczenia polegającego na utrudnianiu kontroli; w przypadku osoby prawnej ten warunek odnosi się do każdego członka zarządu lub osoby zarządzającej, a w przypadku spółek niemających osobowości prawnej - do każdego wspólnika,
- jest zobowiązanym w postępowaniu egzekucyjnym w administracji,
- nie ma miejsca zamieszkania lub adresu siedziby albo doręczanie pism na podane adresy było bezskuteczne lub utrudnione.
Po wszczęciu takiej kontroli bez zawiadomienia inspektor ma obowiązek poinformować kontrolowanego o przyczynie braku zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli.
Dzień doręczenia kontrolowanemu postanowienia o wszczęciu postępowania kontrolnego uważa się za datę wszczęcia postępowania kontrolnego.
Czynności kontrolne może przeprowadzać inspektor wraz z upoważnionymi pracownikami dopiero po doręczeniu kontrolowanemu postanowienia o wszczęciu postępowania kontrolnego, upoważnienia do przeprowadzenia czynności kontrolnych oraz okazaniu legitymacji służbowych i znaków identyfikacyjnych. |
W czynnościach kontrolnych mogą uczestniczyć także osoby uprawnione na podstawie ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych, a w przypadku dokonywania kontroli środków przekazanych Rzeczypospolitej Polskiej przez instytucje Unii Europejskiej - przedstawiciele organów Unii Europejskiej.
Jeżeli kontrolowanym jest osoba prawna lub jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej inspektor obowiązany jest:
- doręczyć postanowienie o wszczęciu postępowania kontrolnego,
- doręczyć upoważnienie do przeprowadzenia czynności kontrolnych
- okazać legitymację i znak identyfikacyjny członkowi zarządu
Obowiązek okazania legitymacji i znaków identyfikacyjnych dotyczy również pracowników kontroli skarbowej przeprowadzających kontrolę wraz z inspektorem.
W przypadku, nieobecności kontrolowanego w dniu wszczęcia postępowania kontrolnego inspektor:
- doręcza postanowienie o wszczęciu postępowania kontrolnego,
- doręcza upoważnienie do przeprowadzenia czynności kontrolnych ,
- okazuje legitymacje oraz znak identyfikacyjny pracownikowi lub innej osobie wykonującej czynności na rzecz kontrolowanego w miejscu wszczęcia kontroli.
Inspektor ma wówczas obowiązek zawiadomić się o tym kontrolowanego, gdy stawi się w miejscu prowadzenia kontroli, oraz wskazać osobę, której doręczono postanowienie i upoważnienie.
Kontrola skarbowa może być również prowadzona poza planem, jeżeli okoliczności faktyczne uzasadniają niezwłoczne podjęcie kontroli, w szczególności gdy czynności kontrolne są niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego lub zabezpieczenia dowodów jego popełnienia.
W przypadku gdy okoliczności faktyczne uzasadniają takie niezwłoczne podjęcie kontroli, postępowanie kontrolne może być wszczęte tylko po okazaniu legitymacji służbowej i znaku identyfikacyjnego kontrolowanemu lub osobom go reprezentującym, a w razie ich nieobecności pracownikowi kontrolowanego, bądź osobie wykonującej na jego rzecz czynności. Inspektor musi również doręczyć wówczas postanowienie o wszczęciu postępowania kontrolnego.
W tym przypadku, kontrolowanemu lub osobom go reprezentującym inspektor obowiązany jest bez zbędnej zwłoki, jednak nie później niż w terminie 3 dni od dnia wszczęcia kontroli, doręczyć upoważnienie do przeprowadzenia kontroli.
Dokumenty z czynności kontrolnych dokonanych z naruszeniem tego obowiązku, nie stanowią dowodu w dalszym postępowaniu (art. 31 uksw związku z art. 284 § 3 Ordynacji podatkowej) , z wyjątkiem sytuacji jeżeli nie można ustalić danych identyfikujących kontrolowanego. Wówczas upoważnienie doręczane jest po ustaleniu tych danych.
| Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej może zawiesić kontrolę, jeżeli w okresie 30 dni od dnia jej wszczęcia nie zostaną ustalone dane identyfikujące kontrolowanego. Zawieszona kontrola podatkowa może być podjęta w każdym czasie, gdy zostaną ustalone dane identyfikujące kontrolowanego. Zawieszona kontrola podlega umorzeniu, jeżeli w ciągu 5 lat od dnia wydania postanowienia o zawieszeniu nie zostaną ustalone dane identyfikujące kontrolowanego. |
