Jak się okazuje ZUS odmawia osobom ubezpieczonym prawa merytorycznego rozpatrzenia wniosku w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Chodzi o sytuacje, kiedy osoba ubezpieczona posiada już prawo do innego świadczenia przyznanego w trybie zwykłym. Dzieje się tak, mimo sprzeczności decyzji ZUS z prawem oraz orzecznictwem sądów w tym zakresie.
Kiedy ZUS może przyznać świadczenia w drodze wyjątku?
Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. nr 153 poz. 1227 z późn. zm.), dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy:
- wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty,
- nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania,
ZUS często pozbawia prawa do świadczeń w drodze wyjątku
Kwestię pozbawiania przez ZUS możliwości nabycia prawa do renty lub emerytury w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w razie posiadania przez osobę ubezpieczoną prawa do innego świadczenia przyznanego w trybie zwykłym podnoszą ubezpieczeni w skargach przesyłanych do Rzecznika Prawa Obywatelskich, dalej: RPO.
W piśmie skierowanym do prezesa ZUS, RPO stwierdził, że z kierowanych do niego skarg wynika, że w przypadku stwierdzenia, że osoba ubiegająca się o świadczenie w drodze wyjątku uprawniona jest do innego świadczenia przyznanego w trybie zwykłym (np. emerytury, renty, czy świadczenia przedemerytalnego) ZUS stwierdza bezprzedmiotowość postępowania na podstawie art. 105 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, dalej: kpa. Zdaniem RPO powyższa praktyka nie jest prawidłowa, jest ponadto sprzeczna z jednolitym orzecznictwem sądowym w omawianej sprawie.
Co na to orzecznictwo?
W myśl wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 kwietnia 2001 r. sygn. akt II SA 45/01, na gruncie obowiązujących przepisów brak jest możliwości pobierania świadczenia przyznanego na ogólnych zasadach w zbiegu ze świadczeniem przyznanym w drodze wyjątku, czy też wyboru pomiędzy już posiadanym świadczeniem, a ewentualnie przyznanym świadczeniem w drodze wyjątku. Zgodnie z art. 105 § 1 kpa, gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania.
Bezprzedmiotowość postępowania zachodzi więc wówczas, gdy brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego. Wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę przez rozstrzygnięcie jej co do istoty i jest instytucją procesową, stanowiącą wyjątek od mającego umocowanie w zasadach ogólnych kpa prawa strony do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy stanowiącej przedmiot postępowania.
Zdaniem RPO należy odróżnić od bezprzedmiotowości bezzasadność żądania strony
RPO stoi na stanowisku, że należy odróżnić od bezprzedmiotowości w rozumieniu art. 105 § 1 kpa bezzasadność żądania strony, czyli brak przesłanek do uwzględnienia żądania strony, która powinna być wykazana w decyzji załatwiającej sprawę co do istoty.
RPO podkreślił, że pogląd o braku podstaw do umarzania postępowania w sprawie przyznania świadczeń w drodze wyjątku z tego powodu, że wnioskodawca posiada już prawo do innego świadczenia przyznanego w trybie zwykłym prezentowany jest konsekwentnie przez WSA w Warszawie, rozpatrujący skargi na decyzje prezesa ZUS wydawane na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przykładem tego mogą być np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 czerwca 2009 r. , sygn. akt II SA/Wa 290/09), czy też z 13 października 2010 r. , sygn. akt II SA/Wa 936/10.
Mimo konsekwentnie wydawanych wyroków w omawianej sprawie, nadal zapadają decyzje o umorzeniu postępowania z uwagi na jego bezprzedmiotowość.
Dlatego też RPO zwrócił się do prezesa ZUS o zajęcie stanowiska w kwestii zmiany dotychczasowej praktyki w omawianej sprawie.
Podstawa prawna: - art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. nr 153 poz. 1227, z późn. zm.),
- art. 105 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.
- art. 105 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.
