ZUS bardzo często stosuje przepis, który daje mu prawo zmiany decyzji o przyznaniu emerytury. Dzieje się to w wielu wypadkach po długim okresie od przyznania emerytury. O zmianę praktyki w tym zakresie zaapelował Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie skierowanym do prezesa ZUS.
© FotoChannels / Glow Images
ZUS pozbawia prawa do świadczeń emerytalno-rentowych- dlaczego?
Do Rzecznika Praw Obywatelskich, dalej: RPO, napływa wiele skarg od osób ubezpieczonych, które po wielu latach otrzymywania świadczenia zostają pozbawione uprawnień do emerytury lub renty na podstawie art. 114 ust. 1 i ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Zgodnie z przepisem art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość. Powyższy przepis stosuje się odpowiednio, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji okaże się, że przedłożone dowody nie dawały podstaw do ustalenia prawa do emerytury lub renty albo ich wysokości.
Jak podkreślił RPO w piśmie skierowanym do prezesa ZUS, ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie określa granic czasowych, w których wniosek może być złożony, co oznacza, że może to nastąpić w każdym czasie, o ile są spełnione przesłanki zawarte w przepisie, czyli:
- przedłożenie nowych dowodów lub
- ujawnienie okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji, mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.
| Przepis art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma zastosowanie nie tylko wtedy, gdy dotyczy postępowania przed ZUS, ale ma także zastosowanie w przypadku gdy prawo do świadczeń ustalono orzeczeniem organu odwoławczego. |
ZUS uważa, że określone w art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS prawo ponownego ustalenia prawa do świadczeń emerytalnych lub rentowych umożliwia weryfikację wcześniejszych decyzji korzystnych dla ubezpieczonych, jeżeli po uprawomocnieniu się takich decyzji okaże się, że przedłożone dowody nie dawały podstaw do ustalenia prawa do emerytury lub renty, dlatego że nigdy nie zostały spełnione przesłanki prawne kreujące nabycie takich uprawnień, które zostały wadliwie stwierdzone wcześniejszymi błędnymi decyzjami ZUS o przyznaniu świadczeń, które osobie ubezpieczonej nie przysługiwały i nie powinny być przyznane.
Zdaniem ZUS: taka praktyka weryfikacji wcześniej ustalonego prawa do emerytury jest korzystna dla ubezpieczonych
Jak podkreślił RPO, ZUS niesłusznie twierdzi, że po uprawomocnieniu się decyzji o przyznaniu prawa do emerytury podstawę do jej weryfikacji przez ZUS w ramach art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowią nie tylko nowe dowody lub ujawnione, a więc wcześniej nieznane ZUS okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, lecz również odmienna ocena dowodów, które były poprzednio brane pod uwagę przy wydawaniu decyzji.
Zdaniem RPO: zmiana decyzji dotyczącej przyznania emerytury lub renty powinna być tylko w wyjątkowych okolicznościach
Według RPO fakt, że przepis art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS nawet po upływie wielu lat przyznaje ZUS kompetencję do wszczęcia postępowania z urzędu wyłącznie w oparciu o odmienną ocenę wcześniej przedłożonych dowodów narusza zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego prawa, wynikającą z art. 2 Konstytucji RP.
Zdaniem RPO zmiana decyzji dotyczącej przyznania emerytury lub renty powinna następować w wyjątkowych okolicznościach, gdy decyzję, na podstawie której została wydana decyzja o przyznaniu emerytury, wydano na podstawie fałszywych dokumentów i innych dowodów lub w wyniku przestępstwa. Jednak przepis art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie określa takich wyjątkowych przesłanek ponownego postępowania w sprawach zakończonych prawomocną decyzją ZUS, co sprzyja jego nadużywaniu przez ZUS.
RPO skierował wniosek do TK o zbadanie zgodności art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS
Warto dodać, że w lutym br. RPO skierował do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie zgodności z konstytucją omawianego art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
RPO powołał się także na orzeczenia Sądu Najwyższego, z których wynika, że zawarte w art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS określenie „przedłożone dowody” oznacza nowe dowody w rozumieniu art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. To z kolei jest równoznaczne z uznaniem, że w sytuacji, gdy po uprawomocnieniu się decyzji przyznającej prawo do emerytury nie przedstawiono nowych dowodów, istniejących przed dniem wydania tej decyzji a nieznanych w tym dniu ZUS, to ZUS nie może z urzędu wszcząć postępowania o ponowne ustalenie prawa do świadczeń w trybie art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku z ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Zdaniem RPO odmienna interpretacja tego przepisu, czyli przyjęcie, że przepis ten nawet po upływie wielu lat przyznaje ZUS kompetencję do wszczęcia postępowania z urzędu wyłącznie w oparciu o odmienną ocenę wcześniej przedłożonych dowodów, narusza zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego prawa, wynikającą z art. 2 Konstytucji.
Jakie jest stanowisko orzecznictwa europejskiego w tej sprawie?
Ponadto z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (np. z wyroku z 15 września 2008 r. w sprawie Moskal przeciwko Polsce) dotyczącej omawianej kwestii wynika, że sądy krajowe powinny ustalić, czy pominięcie dowodów lub okoliczności zostało wywołane przez stronę, czy też stanowiło błąd ZUS. Powinno także wziąć pod uwagę czas, jaki upłynął od wydania decyzji stwierdzającej prawo do emerytury lub renty oraz ocenić proporcjonalność skutków ewentualnej ingerencji w świadczenie.
W przypadku gdy prawo do świadczenia zostało ustalone niezasadnie, ale nastąpiło to z przyczyn leżących wyłącznie po stronie organu rentowego lub innych podmiotów wykonujących funkcje publiczne, a ingerencja wiązałaby się z istotnymi, negatywnymi skutkami dla ubezpieczonego, przede wszystkim gdy jest wysoce prawdopodobne, że ubezpieczony nie mógłby przystosować się do zmienionych okoliczności z uwagi na wiek, stan zdrowia lub sytuację rodzinną, należałoby uznać, że nowe dowody lub okoliczności nie miały wpływu na prawo do świadczenia i odmówić uchylenia wcześniejszej decyzji - stwierdził Europejski Trybunał Praw Człowieka.
W konsekwencji RPO zwrócił się do prezesa ZUS z prośbą o rozważenie zmiany praktyki ZUS stosowania przepisu, dotyczącej ponownego ustalenia prawa do emerytury lub renty.
Podstawa prawna: - art. 114 ust. 1 i ust. 1a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).
