Rachunek przepływów pieniężnych - komentarz do KSR nr 1

Wszedł w życie pierwszy krajowy standard rachunkowości "Rachunek przepływów pieniężnych". Rachunek przepływów pieniężnych należy niewątpliwie do zagadnień dość trudnych, nawet dla doświadczonych księgowych.

Chociaż ta część sprawozdania finansowego nie jest nowością, bowiem obowiązuje jednostki podlegające badaniu sprawozdań od początków ustawy o rachunkowości, to jednak do tej pory szereg operacji sprawia znaczne problemy przy zestawianiu przepływów pieniężnych, jak np. leasing, instrumenty finansowe, podatki odroczone i inne mniej typowe zdarzenia.
Ta część sprawozdania uległa również istotnym zmianom po wejściu w życie zasadniczej nowelizacji ustawy - od 1 stycznia 2002 r.

Z dniem 1 stycznia 2002 r. straciły rację bytu "Wytyczne Ministerstwa Finansów w sprawie zasad sporządzania sprawozdania z przepływu środków pieniężnych", gdyż dotyczyły one regulacji i wzorów zawartych w "starej" ustawie o rachunkowości i nie odpowiadały nowej treści tego sprawozdania. Ponadto wytyczne te nie odnosiły się do metody bezpośredniej sporządzania cash flow, dopuszczonej obecnie do stosowania.

Ponieważ w samej uor nie ma prawie żadnych wyjaśnień dotyczących sporządzania rachunku przepływów pieniężnych, poza minimalnym wykazem pozycji tego rachunku oraz kilkoma wzmiankami w "wytycznych" do informacji dodatkowej, dlatego ukazanie się krajowego standardu dotyczącego przepływów pieniężnych powinno być wielce pomocne w pracach księgowych.

Krajowy Standard Rachunkowości nr 1 "Rachunek przepływów pieniężnych został opublikowany w Dz.Urz. Ministra Finansów z 29 sierpnia 2003 r. nr 12, poz. 69".
Standard wszedł w życie z dniem publikacji, a więc będzie mógł być wykorzystywany przy sporządzaniu sprawozdania finansowego za bieżący rok obrotowy.

Trzeba dodać, że wydanie standardu zostało poprzedzone konsultacją jego projektu. Można zatem sądzić, iż ostateczna treść standardu uwzględnia również opinie środowiska księgowych i audytorów.

Jak wiadomo, do sporządzania rachunku przepływów pieniężnych zobowiązane są jednostki, których roczne sprawozdania finansowe podlegają badaniu i ogłaszaniu, zgodnie z art. 64 ust. 1 uor.

Oczywiście cash flow mogą opracowywać dla własnych potrzeb także jednostki niezobligowane do jego sporządzania. Wydaje się, że w takiej sytuacji powinny one również kierować się zasadami zawartymi w Standardzie.

Należy jednak zaznaczyć, że z powodu niezbyt fortunnego sformułowania art. 10 ust. 3 uor stosowanie standardów zarówno krajowych, jak i międzynarodowych, w kwestiach nieuregulowanych w uor z formalnego punktu widzenia nie jest w zasadzie obowiązkowe. Jednak zwolennikom takiej tezy można zadać pytanie: jakimi zasadami rachunkowości zamierzają kierować się przy sporządzaniu przepływów pieniężnych, odrzuciwszy standard?
Nie można przy tym zapominać, że stosowane zasady rachunkowości powinny być powszechnie zrozumiałe.

Nie da się przecenić znaczenia rachunku przepływów pieniężnych dla oceny sytuacji finansowej podmiotów gospodarczych. Przepływy pieniężne są bowiem zagadnieniem newralgicznym we współczesnej rzeczywistości ekonomicznej.
Ich monitorowanie i analiza służą nie tylko jako narzędzie do podejmowania decyzji, również przez otoczenie jednostki (np. banki), ale są także przedmiotem opracowań naukowych, badań praktycznych oraz regulacji prawnych i środowiskowych, zarówno w Polsce, jak i na świecie. Poprawność sporządzenia rachunku przepływów pieniężnych ma duże znaczenie dla wnioskowania na ich podstawie.

Między innymi przystąpienie Polski do UE oraz ponadgraniczny przepływ kapitału wymagają stosowania zasad przygotowania sprawozdań finansowych zrozumiałych dla wszystkich użytkowników rachunkowości, nie tylko w kraju. Stąd duża zbieżność polskiego standardu ze zaktualizowanym w 1992 r. MSR 7 "Rachunek przepływów pieniężnych".
Jednak istnieją pewne różnice pomiędzy tymi standardami, a między innymi:

1. W krajowym Standardzie nie ujęto szczegółowych zasad rachunku oraz jego specyfiki w bankach, zakładach ubezpieczeń oraz innych instytucjach finansowych, jak również nie podano (przynajmniej na razie) przykładów ilustrujących sporządzanie takich rachunków.

2. Polski Standard nie zaleca odrębnego ujawniania w rachunku przepływów pieniężnych informacji dotyczącej przepływów z tytułu podatku dochodowego. Minimalny zakres informacji wykazywanych w rachunku przepływów pieniężnych nie obejmuje bowiem takich informacji. Standard zaleca włączenie tych informacji do dodatkowych objaśnień do rachunku przepływów.

3. Bardziej szczegółowo niż w MSR 7 określone zostały zasady ujmowania poszczególnych pozycji rachunku przepływów pieniężnych jednostek innych niż banki i zakłady ubezpieczeń, co wynika w szczególności z rozwiązań polskiego prawa bilansowego.

4. Standard krajowy, w odróżnieniu od MSR 7 nie preferuje bezpośredniej metody sporządzania rachunku z działalności operacyjnej. Omawia za to zalety i wady obu sposobów prezentacji. Struktura standardu krajowego została ściśle podporządkowana treści merytorycznej sprawozdania. Poniżej przedstawiamy zagadnienia omówione w KSR "Rachunek przepływów pieniężnych" wraz z podaniem punktów, które zostały poświęcone tym zagadnieniom.



Jeżeli chodzi o cel sporządzania rachunku przepływów pieniężnych, to informacja o przepływach pieniężnych, czyli o zdarzeniach, które spowodowały w jednostce zmianę stanu środków pieniężnych (oraz ich ekwiwalentów), pozwala użytkownikom sprawozdań finansowych ocenić i zidentyfikować źródła pochodzenia oraz wielkości pozyskiwanych przez jednostkę środków.

Pozwala też ocenić kierunki ich wykorzystania w okresie objętym sprawozdaniem finansowym. Rachunek ten może służyć także jako jedna z podstaw do prognozowania rozwoju sytuacji pieniężnej jednostki w następnym okresie, a po jego zakończeniu do weryfikacji prognozy.

W standardzie zdefiniowano użyte przy omawianiu przepływów pieniężnych określenia, takie jak środki pieniężne, ekwiwalenty środków pieniężnych, przepływy pieniężne i inne.
Zaakcentowano fakt, że ze względu na zawartą w uor definicję aktywów pieniężnych, które w określonych sytuacjach dla potrzeb rachunku przepływów pieniężnych są zaliczane do środków pieniężnych, mogą wystąpić pewne niezgodności sumy przepływów pieniężnych netto w stosunku do różnicy stanu środków pieniężnych wynikającej z bilansu - na koniec i początek okresu.

Standard podkreśla, że do przepływów pieniężnych nie zalicza się zamiany środków pieniężnych na ich ekwiwalenty i odwrotnie, gdyż operacje takie stanowią przejaw zarządzania aktywami pieniężnymi, a nie element przepływów pieniężnych z działalności operacyjnej, inwestycyjnej lub finansowej, ipso facto.

W odniesieniu do odsetek i prowizji od zaciągniętych kredytów i pożyczek standard preferuje zasadę, że powinny one być zaliczone do działalności finansowej, podobnie jak samo zaciągnięcie i spłata kredytów lub pożyczek. Jednocześnie dopuszcza inne rozwiązanie, w myśl którego "niekiedy jednostki zaliczają prowizje i odsetki od kredytów uzyskanych w rachunku bieżącym lub w linii kredytowej do działalności operacyjnej, a nie finansowej. Uważają bowiem, że stanowią one integralny element zarządzania ich środkami pieniężnymi", jednak pod warunkiem omówienia tejże zasady w dziale 3 dodatkowych informacji i objaśnień do sprawozdania finansowego.

Kolejną istotną kwestią, omówioną szczegółowo w standardzie, jest charakterystyka poszczególnych rodzajów działalności: operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej, wraz z przykładami, oraz zasadami kwalifikowania przepływów pieniężnych do właściwych sfer działalności jednostki. Ta część standardu powinna być pomocna przy rozwiązywaniu różnych wątpliwości, pojawiających się w momencie kwalifikowania określonych przepływów pieniężnych oraz ujmowania ich w określonej części wzoru.

Niezależnie od tego w standardzie podane zostały przykłady typowych wpływów i wydatków odnoszących się do poszczególnych rodzajów działalności jednostek. Należy podkreślić, że przedstawione w zestawieniu rodzaje wpływów i wydatków dotyczących działalności operacyjnej są wykazywane w odpowiednich pozycjach rachunku jedynie w przypadku stosowania metody bezpośredniej.

W przypadku ustalania przepływów z działalności operacyjnej metodą pośrednią zamiast wpływów i wydatków przepływy oblicza się dokonując odpowiednich korekt wyniku finansowego netto. Przepływy pieniężne z działalności finansowej i inwestycyjnej w każdym przypadku wykazuje się metodą bezpośrednią w formie zrealizowanych wpływów i wydatków.

Standard podaje również przykłady typowych wpływów i wydatków odnoszących się do poszczególnych rodzajów działalności jednostek. Oto one:



W standardzie bardzo dokładnie omówione zostały pozycje korekt wyniku finansowego netto dla działalności operacyjnej - w przypadku stosowania metody pośredniej rachunku przepływów pieniężnych oraz treść poszczególnych pozycji wpływów i wydatków wyszczególnianych w grupie B i C, a więc w odniesieniu do działalności inwestycyjnej i finansowej. Nie pominięto również istotnej kwestii opracowania dodatkowych informacji i objaśnień do rachunku przepływów pieniężnych. Sprawy te zostały przedstawione w standardzie w sposób na tyle prosty, że nie wymagają one w zasadzie dodatkowych wyjaśnień.

Wreszcie rzecz najważniejsza. W standardzie, a właściwie w załącznikach do niego przedstawione zostały dwa kompletne przykłady liczbowe, stanowiące ilustrację określonych w Standardzie zasad. Dotyczą one sporządzania:
- rachunku przepływów pieniężnych w jednostce innej niż bank i zakład ubezpieczeń oraz
- skonsolidowanego rachunku przepływów pieniężnych.

Aczkolwiek przestudiowanie standardu i podanych w nim zasad preparacji rachunku przepływów pieniężnych powinno dostarczyć Ci dużego zakresu wiedzy, to jednak, jak się wydaje, dopiero wnikliwe przeanalizowanie załączonych przykładów (formalnie nie stanowią one części postanowień Standardu) pozwoli nabyć umiejętności praktycznego sporządzania cashflow.
Bez wątpienia ta część standardu jest najtrudniejsza w odbiorze, co może zniechęcić pewną część Czytelników do dalszego wysiłku.

Przy studiowaniu przykładów należy zaopatrzyć się w papier, długopis, kalkulator i odrobinę cierpliwości. Nie jest to bowiem lektura łatwa. Jednak korzyści z samodzielnego rozwiązania przykładów, przy wykorzystaniu podanych w tekście objaśnień i wskazówek będą niewątpliwie znaczne. Nie dość, że łatwiej będzie sporządzać rachunek przepływów pieniężnych, a przy tym popełnić mniej błędów, to z pewnością będziemy wiedzieć, w jaki sposób usprawnić sposób prowadzenia ewidencji księgowej.

Niewątpliwie omawiany standard nie rozwiązuje wszystkich trudnych sytuacji, jakie będzie można napotkać przy sporządzaniu rachunku przepływów pieniężnych. Jest on jednak bardzo dobrym drogowskazem do znalezienia prawidłowych, akceptowalnych rozwiązań.

Należy pamiętać, że w rzeczywistości każda niemal pozycja rachunku może sprawić jakąś trudność, ponieważ dużo zależy od złożoności zdarzeń gospodarczych, sposobu księgowania, a także od zakresu analityki kont księgowych wyodrębnionych na potrzeby rejestracji przepływów pieniężnych, szczególnie tych ustalanych kasowo, a także od jakości użytkowanego oprogramowania księgowego.