Przestanie obowiązywać zasada walutowości

Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz ustawy - Prawo dewizowe przewiduje zniesienie tzw. zasady walutowości, zakładającej przeprowadzanie transakcji na obszarze Polski jedynie w walucie polskiej. Projekt znosi wymóg uzyskiwania indywidualnego zezwolenia dewizowego, udzielanego każdorazowo przez prezesa Narodowego Banku Polskiego. Przeliczanie zobowiązań pieniężnych w walutach obcych na złote odbywać się będzie według średniego kursu NBP, z dnia wymagalności roszczenia.

W przypadku zwłoki dłużnika, wierzyciel będzie mógł żądać zapłaty w walucie polskiej według jej wartości z dnia, w którym zapłata jest dokonywana.

Obecnie obowiązujący art. 358 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm., dalej: kc), wszelkie zobowiązania pieniężne na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, mogą być wyrażone tylko w pieniądzu polskim. Jest to tzw. zasada walutowości, a jej naruszenie powoduje nieważność czynności prawnej (art. 58 § 1 kc).

Zawieranie umów oraz dokonywanie innych czynności prawnych, powodujących lub mogących powodować dokonywanie w kraju rozliczeń w walutach obcych, a także dokonywanie w kraju takich rozliczeń, podlega ograniczeniom (art. 9 pkt 15 ustawy z 27 lipca 2002 r. – Prawo dewizowe, Dz.U. nr 141, poz. 1178, z późn. zm., dalej: prawo dewizowe). Ograniczenia te nie mają jednak zastosowania gdy:

• czynności te są dokonywane w obrocie dewizowym z zagranicą, a także
• między nierezydentami oraz
• między rezydentami będącymi osobami fizycznymi nieprowadzącymi działalności gospodarczej.

Powyższe wyjątki od ww. ograniczeń są jednocześnie wyjątkami od zasady walutowości (art. 9 pkt 15 lit. a-c prawa dewizowego).

Inne wypadki odstępowania od ograniczeń w dokonywaniu obrotu walutami obcymi w kraju i tym samym od zasady walutowości są możliwe także na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów z 4 września 2007 r. w sprawie ogólnych zezwoleń dewizowych (Dz.U. nr 168, poz. 1178), w zakresie i na warunkach określonych w § 3-11 tego rozporządzenia.

Wyżej opisane wyjątki nie obejmują transakcji zawieranych przez rezydentów w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Pozostałe transakcje, w rezultacie których dochodzi do rozliczeń między rezydentami na terytorium kraju w walutach obcych, wymagają uzyskania indywidualnego zezwolenia dewizowego udzielanego przez Prezesa Narodowego Banku Polskiego w drodze decyzji administracyjnej.

Obowiązujące przepisy różnicują zatem prawa rezydentów – osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej oraz tych samych rezydentów, którzy prowadzą działalność gospodarczą i w zakresie tej działalności dokonują rozliczeń w walutach obcych.
Projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe zniesie wyżej opisane ograniczenia.

Zasada walutowości zostanie zastąpiona regulacją umożliwiającą spełnienie świadczenia w na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej w walucie obcej.

Zgodnie z proponowanym przepisem, w przypadku gdy zobowiązanie pieniężne będzie wyrażone w walucie obcej, dłużnik będzie mógł spełnić świadczenie w walucie polskiej, o ile ustawa, orzeczenie sądowe lub czynność prawna nie zastrzegą zapłaty w walucie obcej. Istnienie takiego zastrzeżenia nie musiałoby być wyraźne, natomiast musiałoby się odnosić do zapłaty.

Wysokość świadczenia, mogłaby nastąpić przy użyciu dowolnej waluty, odnośnie sposobu zapłaty obowiązywałby nowy art. 358 § 1 kc, pozwalający płacić w złotówkach dług, którego wysokość określono w walucie obcej, chyba że klauzula umowna (lub inne źródło zobowiązania) nakazuje spełnienie świadczenia przy użyciu waluty obcej.

Takie rozwiązanie zawiera w sobie także regulację walutowych klauzul waloryzacyjnych (najczęściej stosowany rodzaj tych klauzul), które polegają właśnie na określeniu w walucie obcej wysokości świadczenia pieniężnego spełnianego w złotych.

Jak wynika z uzasadnienia do projektu nowelizacji konsekwencją wprowadzenia reguły umożliwiającej przeliczanie świadczeń w walutach obcych na złote powinno być określenie sposobu tego przeliczania (wskazanie kursu waluty) w razie braku odpowiedniego postanowienia w umowie. Projekt proponuje wskazanie jako właściwego (w braku regulacji w umowie czy innym źródle zobowiązania) średniego kursu NBP z dnia wymagalności długu.

Wierzycielowi przyznane zostanie też upoważnienie do odmiennego określenia daty, z której kurs posłuży do przeliczenia wysokości świadczenia w razie zwłoki dłużnika (tak np. w obowiązującym art. 41 ust. 1 zdanie 2 Prawa wekslowego).

W razie dużych wahań kursu waluty, w której wyrażono świadczenie, istnieje bowiem niebezpieczeństwo, że dłużnik będzie zainteresowany w opóźnianiu płatności. Jeżeli bowiem przeliczenie zostanie dokonane na dzień wymagalności, a kurs waluty obcej wrośnie, dłużnik posiadający tę walutę zyska na zwłoce, a straci wierzyciel, który w chwili zapłaty nie będzie mógł za uzyskaną sumę w złotych nabyć tej ilości waluty obcej, na jaką opiewała umowa. Przy znacznej zmianie kursu waluty straty wierzyciela nie zrekompensują mu odsetki ustawowe za opóźnienie.

Konsekwencją proponowanych zmian w art. 358 kc, sprowadzających się do zastąpienia zasady walutowości normą dopuszczającą ustalanie i spełnianie na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej świadczeń w walutach obcych, jest przewidziane w projekcie uchylenie art. 9 pkt 15 Prawa dewizowego.

Tekst opublikowano: 14 października 2008 r.