Prawo karne skarbowe

Sprawca wykroczenia skarbowego za popełnione wykroczenie karne skarbowe może, gdy okoliczności czynu nie budzą wątpliwości i nie zachodzi potrzeba orzeczenia kary surowszej, zostać ukarany karą grzywny w postaci mandatu karnego (art. 137 ustawy z 10 września 1999 r. - Kodeks karny skarbowy, Dz.U. nr 83, poz. 930 z późn. zm., dalej: kks). Sprawca wykroczenia skarbowego ma prawo wyboru - może mandat przyjąć, ale może zażądać ukarania go w zwykłym trybie przed sądem.

Organ wymierzający mandat musi sprawcę o takiej możliwości pouczyć. Jeżeli sprawca wykroczenia skarbowego mandat gotówkowy przyjmie, staje się on prawomocny. W przypadku mandatu kredytowego, staje się on prawomocny z chwilą przyjęcia pokwitowania przez ukaranego.
W tym trybie nie można nałożyć mandatu na osobę, która jest nieletnia, stopień szkodliwości wykroczenia jest znikomy albo gdy sprawca dopuścił się wykroczenia skarbowego w usprawiedliwionej nieświadomości karalności czynu.

W dniu 25 lutego 2006 r. weszło w życie nowe rozporządzenie Rady Ministrów z 31 stycznia 2006 r. w sprawie nakładania kary grzywny w drodze mandatu karnego za wykroczenia skarbowe (Dz.U. nr 25, poz. 184, dalej: rozporządzenie). Nowe rozporządzenie jest dużo obszerniejsze i precyzyjniej reguluje kwestie związane z nakładaniem mandatów, tym bardziej że postępowanie mandatowe zasadniczo ma charakter kończący sprawę i nie daje sprawcy możliwości obrony innej niż odmowa przyjęcia mandatu, zatem istotne jest, aby tego rodzaju procedura nie budziła wątpliwości co do praw i obowiązków obu stron.

Nowe rozporządzenie określa:

1) szczegółowe zasady i sposób wydawania upoważnień do nakładania kary grzywny w drodze mandatu karnego za wykroczenia skarbowe oraz inne kwestie związane z postępowaniem mandatowym,

2) szczegółowe zasady nakładania kary grzywny i sposobu jej uiszczania,

3) sposób ewidencjonowania grzywien nałożonych w drodze mandatu karnego,

4) organy właściwe w sprawach rozliczania formularzy mandatu karnego,

5) wzory formularzy mandatu karnego, które stanowią załączniki do rozporządzenia.

Postępowanie mandatowe prowadzą finansowe i niefinansowe organy postępowania przygotowawczego (gdy przepis szczególny tak stanowi) lub ich upoważnieni przedstawiciele.
Do nakładania kary grzywny w drodze mandatu karnego za wykroczenia skarbowe są uprawnieni (z upoważnienia naczelnika właściwego urzędu skarbowego, naczelnika właściwego urzędu celnego, komendanta Policji oraz Komendanta Głównego Straży Granicznej, komendanta oddziału Straży Granicznej, Komendanta Głównego Żandarmerii Wojskowej i komendanta oddziału Żandarmerii Wojskowej):

1) upoważnieni pracownicy urzędów skarbowych,

2) inspektorzy kontroli skarbowej,

3) upoważnieni pracownicy urzędów celnych i funkcjonariusze celni,

4) upoważnieni funkcjonariusze Policji,

5) upoważnieni funkcjonariusze Straży Granicznej,

6) upoważnieni żołnierze Żandarmerii Wojskowej.

Zasadniczo można żądać od funkcjonariusza nakładającego karę grzywny, okazania dokumentu uprawniającego go do nałożenia kary grzywny w drodze mandatu karnego. Upoważnienie do nakładania kary grzywny w drodze mandatu karnego powinno zawierać oznaczenie podmiotu wydającego upoważnienie, numer upoważnienia, datę wydania i termin ważności, podstawę prawną jego wydania, imię i nazwisko upoważnionego funkcjonariusza, numer ewidencyjny funkcjonariusza określony w legitymacji służbowej, określenie obszaru, na którym upoważnienie jest ważne. Upoważnienie powinno być podpisane przez organ, który je wydał, oraz opatrzone odciskiem pieczęci urzędowej.

Pobrana kara grzywny, nałożona w drodze mandatu karnego, jest wpłacana przez funkcjonariusza finansowego organu postępowania przygotowawczego do:

1) kasy lub na rachunek bankowy:

a) właściwego urzędu skarbowego, jeżeli karę grzywny nałożył funkcjonariusz,
b) właściwego urzędu kontroli skarbowej, jeżeli karę grzywny nałożył funkcjonariusz,
2) kasy właściwego urzędu celnego albo do kasy lub na rachunek bankowy właściwej izby celnej, jeżeli karę grzywny nałożył funkcjonariusz.

Mandat karny kredytowany funkcjonariusz finansowego organu postępowania przygotowawczego wydaje ukaranemu za pokwitowaniem odbioru. Pokwitowanie odbioru mandatu karnego kredytowanego zostaje niezwłocznie przekazane do:

1) właściwego urzędu skarbowego, jeżeli mandat został wydany przez funkcjonariusza,

2) właściwego urzędu kontroli skarbowej, jeżeli mandat został wydany przez funkcjonariusza,

3) właściwej izby celnej, za pośrednictwem właściwego urzędu celnego, jeżeli mandat został wydany przez funkcjonariusza.

Zanim sprawca wykroczenia skarbowego wyrazi zgodę na przyjęcie mandatu karnego, funkcjonariusz musi pouczyć go o prawie odmowy przyjęcia mandatu karnego i o skutkach prawnych braku takiej zgody.

Zdaniem Ryszarda Kubackiego (Postępowanie mandatowe w kodeksie karnym skarbowym, Przegląd Podatkowy z 2001 r. nr 2, s. 49) osoba karana mandatem na podstawie przepisów kks ma pełną swobodę w przejęciu lub odmowie jego przyjęcia. Oznacza to, że nie musi w żaden sposób tłumaczyć odmowy jego przyjęcia. Na podobnym stanowisku stoi Andrzej Skowron: "Sprawca wykroczenia karnego skarbowego nie musi podawać jakichkolwiek przyczyn, dla których nie zgadza się na przyjęcie mandatu. Wydaje się jednak, że i tego rodzaju informacja winna znaleźć się w akcie oskarżenia wniesionym do sądu przez finansowy organ dochodzenia" (Postępowanie mandatowe w kodeksie karnym skarbowym, Prokuratura i Prawo z 2001 r. nr 5, s. 144).

Jeżeli za wykroczenie skarbowe przewidziane jest obowiązkowe orzeczenie przepadku przedmiotów, funkcjonariusz poucza sprawcę wykroczenia skarbowego o konieczności wyrażenia zgody na ich przepadek, zgodę tę odnotowuje się w protokole przesłuchania lub na dokumencie mandatu karnego.

Mandat karny kredytowany należy opłacić w terminie 7 dni od daty przyjęcia tego mandatu do kasy właściwego niefinansowego organu postępowania przygotowawczego lub na rachunek bankowy tego organu, o czym funkcjonariusz, wydając mandat, musi ukaranego pouczyć. Obowiązek pouczenia dotyczy również skutków nieuiszczenia nałożonej kary grzywny w tym terminie.

Pokwitowanie odbioru nałożonego mandatu karnego kredytowanego funkcjonariusz przekazuje niezwłocznie do właściwego niefinansowego organu postępowania przygotowawczego.

Karę grzywny nałożoną w drodze mandatu karnego kredytowanego przez funkcjonariusza finansowego organu postępowania przygotowawczego ukarany jest obowiązany wpłacić na:

1) rachunek bankowy lub do kasy:

a) właściwego urzędu skarbowego, jeżeli karę grzywny w drodze mandatu karnego kredytowanego nałożył funkcjonariusz,

b) właściwego urzędu kontroli skarbowej, jeżeli karę grzywny w drodze mandatu karnego kredytowanego nałożył funkcjonariusz,

3) rachunek bankowy lub do kasy właściwej izby celnej albo do kasy właściwego urzędu celnego, jeżeli karę grzywny w drodze mandatu karnego kredytowanego nałożył funkcjonariusz.

Funkcjonariusz niefinansowego organu postępowania przygotowawczego karę grzywny nałożoną w drodze mandatu karnego wpłaca do kasy lub na rachunek bankowy tego organu.

Prawomocny mandat karny może ulec uchyleniu. Uprawniony do uchylenia prawomocnego mandatu karnego jest sąd właściwy do rozpoznania sprawy, na którego obszarze działania została nałożona kara grzywny. Podlega on niezwłocznie uchyleniu, jeżeli karę grzywny nałożono za czyn niebędący czynem zabronionym jako wykroczenie skarbowe. Aby można było uchylić mandat, ukarany musi złożyć wniosek w terminie 7 dni od daty przyjęcia mandatu. Uchylenie może także nastąpić z urzędu (art. 140 § 1-2 kks).

W posiedzeniu sądu w przedmiocie uchylenia mandatu karnego ma prawo uczestniczyć ukarany, organ, który lub którego funkcjonariusz nałożył karę grzywny w drodze mandatu karnego, albo przedstawiciel tego organu oraz ujawniony interwenient. Przed wydaniem postanowienia sąd może zarządzić stosowne czynności w celu sprawdzenia podstaw do uchylenia mandatu karnego.
W razie uchylenia mandatu karnego sprawa podlega rozpoznaniu na zasadach ogólnych w postępowaniu przed sądem (art. 140 § 4 kks).

Urzędy skarbowe, izby celne i urzędy kontroli skarbowej oraz niefinansowe organy postępowania przygotowawczego prowadzą ewidencje grzywien nałożonych w drodze mandatu karnego. Ewidencje te mogą być prowadzone w formie elektronicznej.

Urzędy skarbowe i urzędy celne oraz niefinansowe organy postępowania przygotowawczego rozliczają funkcjonariuszy z przekazanych im formularzy mandatów karnych i formularzy mandatów karnych kredytowanych. W przypadku inspektorów kontroli skarbowej rozliczeń tych dokonują dyrektorzy urzędów kontroli skarbowej. Izby skarbowe oraz izby celne rozliczają odpowiednio urzędy skarbowe oraz urzędy celne z przekazanych im formularzy mandatów karnych i formularzy mandatów karnych kredytowanych.

Mandaty karne używane przed dniem wejścia w życie nowego rozporządzenia mogą być stosowane do czasu wyczerpania zapasów, nie dłużej jednak niż do 31 grudnia 2006 r.

Podstawa prawna:
- art. 136 § 2, art. 137, art. 140 § 1-4 ustawy z 10 września 1999 r. - Kodeks karny skarbowy (Dz.U. nr 83, poz. 930 z późn. zm.),
- rozporządzenie Rady Ministrów z 31 stycznia 2006 r. w sprawie nakładania kary grzywny w drodze mandatu karnego za wykroczenia skarbowe (Dz.U. nr 25, poz. 184).

Autor: Wiesław Adamczyk, doradca prawny