Zdarzają się sytuacje, gdy pracownik zatrudniony u pracodawcy na podstawie umowy o pracę zawiera umowę o dzieło z innym podmiotem, ale w ramach tej umowy cywilnoprawnej wykonuje faktycznie pracę na rzecz swojego pracodawcy, u którego jest zatrudniony na etacie. Pojawiają się w związku z tym pytania, czy od takiej umowy cywilnoprawnej należy odprowadzać składki na ubezpieczenia społeczne oraz kto jest płatnikiem tych składek: podmiot trzeci, czy pracodawca pracownika?
Stan faktyczny sprawy
Spółka z o.o. w listopadzie i grudniu 2005 r. oraz w lutym i marcu 2006 r. wykonywała pracę na terenie stoczni i była podwykonawcą prac na jej rzecz. Spółka ponosiła ryzyko ekonomiczne powodzenia inwestycji oraz ewentualną odpowiedzialność w postaci kary umownej oraz wypłacała wynagrodzenie przyjmującym zamówienie po wykonaniu pracy.
Spółka ta zawarła umowę o dzieło z Markiem W., pierwszą, 2 listopada 2005 r. na okres od 2 do 30 listopada 2005 r. oraz drugą, 1 marca 2006 r. na okres od 1 do 31 marca 2006 r. W czasie wykonywania umowy o dzieło na rzecz spółki Marek W. był pracownikiem stoczni. Jego dzieło polegało na nadzorze czynności innych pracowników, którzy wykonywali dzieło na rzecz spółki z o.o. - montaż, spawanie, trasowanie i pomiary gniazd kontenerowych. Prace te były wykonywane bez żadnego nadzoru, w dowolnych godzinach pracy w soboty i niedziele, w ramach urlopów bezpłatnych i wypoczynkowych.
ZUS na wniosek spółki z o.o. stwierdził, że Marek W. podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym - emerytalnemu, rentowemu oraz chorobowemu i wypadkowemu - od 2 do 30 listopada 2005 r. oraz od 1 do 31 marca 2006 r. z tytułu zatrudnienia w spółce z o.o.
Postępowanie przed sądem pierwszej instancji
Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni wyrokiem z 28 października 2008 r. zmienił decyzję ZUS i ustalił, że Marek W. nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego (emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu) z tytułu zatrudnienia u pracodawcy we wspomnianych wyżej okresach. Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu ZUS, że Marka W. i spółkę łączył stosunek pracy.
W ocenie sądu pierwszej instancji Marek W. nie wykonywał w ramach umów o dzieło pracy na rzecz stoczni, tj. podmiotu, z którym łączył go stosunek pracy, lecz na rzecz spółki z o.o. Marek W. w czasie wykonywania dzieła korzystał z urlopu wypoczynkowego lub wykonywał je w soboty, niedziele lub po godzinach pracy w stoczni, nie wykonując tym samym czynności na rzecz swojego pracodawcy. Wyłączną odpowiedzialność za właściwe wykonanie dzieła względem stoczni ponosiła ta spółka, a nie osoby, z którymi spółka ta współpracowała na podstawie umów o dzieło. Wykonujący dzieło na podstawie tych umów nie podlegali zwierzchnictwu innej osoby.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że spółka nie wypłacała Markowi W. wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę, tylko z tytułu wykonanego dzieła, a tym samym zgodnie z art. 8 ust. 2a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r., nr 205, poz. 1585 z późn. zm., dalej: ustawa systemowa) nie może on być uważany za pracownika spółki z o.o.
| Biorąc zaś pod uwagę fakt, że umowy o dzieło nie powodują, co do zasady, powstania obowiązku objęcia ubezpieczeniami społecznymi sąd okręgowy uznał, że ZUS błędnie przyjął, że we wskazanych wyżej okresach Marek W. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu. |
W apelacji od wyroku sądu okręgowego ZUS podkreślił, że Marek W. będąc pracownikiem stoczni wykonywał pracę na terenie stoczni i na jej rzecz, a tylko za pośrednictwem spółki. Dlatego też powinien on być objęty obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym, rentowym, chorobowym oraz wypadkowym, jako pracownik tej spółki.
Postępowanie przed sądem drugiej instancji
Sąd apelacyjny odmiennie niż sąd pierwszej instancji uznał, że Marek W. w ramach zawartych ze spółką umów o dzieło wykonywał pracę na rzecz swojego pracodawcy, czyli stoczni. W ocenie sądu apelacyjnego czynnikiem decydującym o tym, na rzecz jakiego podmiotu praca była de facto wykonywana jest finalny efekt tej pracy.
Oznacza to, że należy w takiej sytuacji badać, który podmiot osiąga w ostatecznym rozrachunku korzyść z wykonania umowy. Sąd stwierdził, że praca świadczona przez Marka W. była wykonywana na rzecz stoczni, a tylko za pośrednictwem spółki z o.o.
Dlatego też był on pracownikiem w rozumieniu art. 8 ust. 2a ustawy systemowej, w myśl którego za pracownika, w rozumieniu tej ustawy, uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.
Jeżeli umowa o dzieło została zawarta nie z własnym pracodawcą, ale w ramach takiej umowy wykonywana jest praca na rzecz pracodawcy, z którym osoba wykonująca umowę o dzieło pozostaje w stosunku pracy, to należy odprowadzać od niej składki na ubezpieczenia społeczne na takich samych zasadach jak w przypadku umowy o pracę.
Sąd apelacyjny powziął jednak wątpliwość, czy podmiotem właściwym do odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne za osobę świadczącą pracę na podstawie umowy o dzieło w omawianej sytuacji jest pracodawca, czy też podmiot, z którym zawarł on tę umowę.
Wobec tego sąd apelacyjny zwrócił się do Sądu Najwyższego z pytaniem prawnym, kto jest płatnikiem składek za osobę świadczącą pracę na podstawie umowy o dzieło zawartej z innym podmiotem niż pracodawca, jeżeli w ramach tej umowy praca była de facto wykonywana na rzecz pracodawcy, z którym pozostawał w stosunku pracy.
Postępowanie przed Sądem Najwyższym
Sąd Najwyższy powołując się na wspomniany wyżej przepis art. 8 ust. 2a ustawy systemowej stwierdził, że przepis ten rozszerza pojęcie pracownika dla celów ubezpieczeń społecznych poza sferę stosunku pracy.
Rozszerzenie to dotyczy dwóch sytuacji:
- wykonywanie pracy na podstawie jednej z wymienionych umów prawa cywilnego, przez osobę, która umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy;
- wykonywanie pracy na podstawie jednej z tych umów przez osobę, która umowę taką zawarła z osobą trzecią, jednak w jej ramach wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.
Podstawowym skutkiem uznania osoby wskazanej w art. 8 ust. 2a ustawy systemowej za pracownika, jest objęcie jej obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym, rentowymi, chorobowym i wypadkowym tak jak pracownika. Obowiązek ten obciąża płatnika składek.
Analizując, kto w omawianej sytuacji jest płatnikiem składek Sąd Najwyższy stwierdził, że z uwagi na to, że płatnikiem składek jest pracodawca (art. 4 pkt 2 lit. a ustawy systemowej), a art. 8 ust. 2a ustawy systemowej rozszerza pojęcie pracownika na jego dalszą aktywność w ramach umowy cywilnoprawnej, jeżeli w jej ramach świadczy on pracę na rzecz swojego pracodawcy, to należy tego pracownika uznać za pracownika tego właśnie pracodawcy. Świadczy też o tym brzmienie art. 18 ust. 1a ustawy systemowej, zgodnie z którym w przypadku ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust. 2a ustawy systemowej, w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe uwzględnia się również przychód z tytułu umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło.
Z przepisu tego wynika, że płatnikiem jest pracodawca, a przychód z tytułu umowy cywilnoprawnej jedynie uwzględnia się w podstawie wymiaru składek z tytułu stosunku pracy.
| Pracodawca, ustalając podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu stosunku pracy, powinien więc zsumować wynagrodzenie z umowy cywilnoprawnej z wynagrodzeniem ze stosunku pracy. |
Nie budzi to wątpliwości w przypadku pracownika, z którym sam pracodawca zawarł umowę cywilnoprawną w sytuacji określonej w art. 8 ust. 2a ustawy systemowej. W takim przypadku uznanie pracodawcy za płatnika składek jest zgodne z ogólną zasadą wynikającą z ustawy systemowej, że płatnikiem składek jest podmiot, będący stroną stosunku uzasadniającego objęcie obowiązkiem ubezpieczenia - pracodawca, zleceniodawca.
Takie rozwiązanie jest również uzasadnione w sytuacji, gdy umowa cywilnoprawna została zawarta z innym podmiotem (osobą trzecią), lecz praca w jej ramach jest wykonywana na rzecz pracodawcy. Przemawia za tym fakt, że obowiązki płatnika powinny obciążać podmiot, na rzecz którego praca w ramach umowy cywilnoprawnej jest faktycznie świadczona, i który w związku z tym uzyskuje jej rezultaty.
Sąd Najwyższy wskazał również, że operacji uwzględnienia w podstawie wymiaru składek z tytułu stosunku pracy przychodu uzyskiwanego z tytułu umowy cywilnoprawnej nie jest w stanie wykonać osoba trzecia, będąca zamawiającym (zlecającym) w umowie cywilnoprawnej zawartej z pracownikiem. Teoretycznie może ona, bowiem nawet nie wiedzieć, że zleceniobiorca (przyjmujący zamówienie) jest pracownikiem podmiotu, dla którego świadczy usługi (wykonuje dzieło) w ramach własnej umowy.
uchwała Sądu Najwyższego z 2 września 2009 r., sygn. akt II UZP 6/09
Zdaniem eksperta
Pracownicy, którzy poza zatrudnieniem na podstawie umowy o pracę u swojego pracodawcy zawierają umowy cywilnoprawne, (np. umowy o dzieło) z podmiotami trzecimi, ale w ramach których praca wykonywana jest na rzecz pracodawcy tego pracownika, są traktowani jako pracownicy w rozumieniu ustawy systemowej.
W konsekwencji należy odprowadzać od takiej umowy cywilnoprawnej składki na ubezpieczenia społeczne. Płatnikiem tych składek jest pracodawca, z którym pracownik ma zawartą umowę o pracę. Ważne jest bowiem to, na czyją rzecz praca jest w ostatecznym rozrachunku świadczona. W omawianej sprawie praca świadczona jest na rzecz pracodawcy pracownika, a jedynie za pośrednictwem podmiotu trzeciego.
Przepisy ustawy systemowej nakładając w takiej sytuacji na pracodawcę obowiązki płatnika składek mają na uwadze zapobieżenie obchodzeniu przepisów prawa przez pracodawców, którzy chcieliby unikać obciążeń i obowiązków wynikających z przepisów prawa pracy.
Podstawa prawna: - art. 8 ust. 2a, art. 18 ust. 1a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r., nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).
