Powstanie przychodu z tytułu nierzeczywistych instrumentów pochodnych

W piśmie z 10 czerwca 2009 r. (sygn.: IPPB3/423-148/09-2/JB) Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie zinterpretował przepisy prawa podatkowego dotyczące podatku dochodowego od osób prawnych w zakresie ustalenia momentu powstania przychodu w odniesieniu do nierzeczywistych instrumentów pochodnych. Organ podatkowy stanął na stanowisku, że przychody z tytułu instrumentów pochodnych, to przychody z działalności gospodarczej, zatem dla określenia momentu powstania przychodu ma zastosowanie zasada ogólna, czyli w momencie realizacji kontraktu, na podstawie art. 12 ust. 3a ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. nr 54, poz. 654 z późn. zm., dalej: updop).

Spółka złożyła wniosek o udzielenie pisemnej interpretacji przepisów prawa podatkowego w indywidualnej sprawie dotyczącej podatku dochodowego od osób prawnych w zakresie ustalenia, czy w odniesieniu do nierzeczywistych instrumentów pochodnych (tj. kontraktów forward oraz opcji walutowych bez faktycznej dostawy waluty), przychód z tytułu tych instrumentów powstawanie zgodnie z art. 12 ust. 3e updop, tj. z chwilą otrzymania zapłaty.

Spółka zamierzała uczestniczyć we własnym imieniu i na własny rachunek w obrocie instrumentami pochodnymi (opcjami, kontraktami terminowymi itp.), w ramach którego dokonywała zakupu od innych uczestników rynku instrumentów pochodnych przed terminem ich zapadalności.

Instrumenty pochodne stanowią prawa majątkowe do uzyskania określonego strumienia przepływów pieniężnych na moment realizacji kontraktu. Instrumenty te mogą mieć charakter nierzeczywisty, obejmując rozliczenie pieniężne instrumentu do kursu referencyjnego bez dostawy instrumentu bazowego, jak również charakter rzeczywisty, tj. gdy następuje faktyczna dostawa instrumentu bazowego (np. waluty).

Spółka zamierzała m.in. nabywać instrumenty pochodne oparte na wahaniach kursów walutowych, w szczególności opcje walutowe oraz kontrakty walutowe forward.

Kontrakt terminowy forward na walutę stanowi transakcję, w której dochodzi do dostawy waluty obcej z określoną datą realizacji w przyszłości po kursie uzgodnionym w dniu zawarcia transakcji. Wykonanie kontraktu może następować poprzez faktyczną dostawę waluty bazowej (forward rzeczywisty), jak i poprzez płatność stanowiącą różnicę pomiędzy terminowym a bieżącym kursem waluty (forward nierzeczywisty).

Opcja walutowa to kontrakt dający nabywcy prawo do nabycia lub sprzedaży ustalonej kwoty waluty w określonym czasie po z góry określonej cenie. Wykonanie kontraktu odbywa się poprzez faktyczną dostawę waluty (opcja rzeczywista) lub poprzez wypłatę na rzecz nabywcy opcji określonej kwoty, stanowiącej różnicę pomiędzy kursem terminowym oraz kursem bieżącym waluty, której dotyczy opcja (opcja nierzeczywista).

Stąd powstał problem, kiedy w odniesieniu do nierzeczywistych instrumentów pochodnych (tj. kontraktów forward oraz opcji walutowych bez faktycznej dostawy waluty) powstaje przychód w podatku dochodowym od osób prawnych.

W opinii spółki instrumenty pochodne, zgodnie z art. 16 ust. 1b updop, stanowią prawa majątkowe, których cena zależy bezpośrednio lub pośrednio od ceny towarów, walut obcych, waluty polskiej, złota dewizowego, platyny dewizowej lub papierów wartościowych, albo od wysokości stóp procentowych lub indeksów, a w szczególności opcje i kontrakty terminowe.

Stosownie do art. 12 ust. 1 pkt 1 updop, przychodami, z zastrzeżeniem ust. 3 i 4 oraz art. 14 updop, są w szczególności otrzymane pieniądze, wartości pieniężne, w tym również różnice kursowe.

Zgodnie natomiast z art. 12 ust. 3 updop, za przychody związane z działalnością gospodarczą i z działami specjalnymi produkcji rolnej, osiągnięte w roku podatkowym, uważa się także należne przychody, choćby nie zostały jeszcze taktycznie otrzymane, po wyłączeniu wartości zwróconych towarów, udzielonych bonifikat i skont.

Zgodnie z wykładnią językową związane to mające zastosowanie do czegoś, z czymś powiązane, zaś należne to przysługujące, należące się komuś lub czemuś. Tak więc do przychodów związanych z działalnością gospodarczą należeć będą zarówno przychody wynikające bezpośrednio z wykonywanej działalności gospodarczej, jak też przychody z tą działalnością związane.

W konsekwencji, realizacja nierzeczywistej opcji walutowej/nierzeczywistego kontraktu forward nie może być uznana za wykonanie usługi na rzecz drugiej strony kontraktu. Tym bardziej, realizacja nierzeczywistego instrumentu pochodnego nie może być kwalifikowana jako wydanie rzeczy lub zbycie prawa majątkowego - wykonanie prawa wynikającego z nabytego instrumentu jest pochodną posiadania samego prawa. W ramach realizacji nierzeczywistego instrumentu pochodnego dochodzi jedynie do skonkretyzowania prawa spółki do żądania określonego świadczenia od drugiej strony kontraktu.

Do przychodu z tytułu realizacji nierzeczywistych opcji walutowych oraz kontraktów forward walutowych nie będą także miały zastosowania zasady określone w art. 12 ust. 3c oraz 3d updop, które dotyczą jedynie przychodów z usług rozliczanych w okresach rozliczeniowych oraz przychodów z dostawy energii elektrycznej, cieplnej oraz gazu przewodowego.

W rezultacie, zdaniem spółki, dla ustalenia momentu uzyskania przychodu z tytułu realizacji nabytych uprzednio nierzeczywistych opcji walutowych oraz kontraktów forward walutowych zastosowanie może mieć wyłącznie art. 12 ust. 3e updop. Zgodnie z tym przepisem, w przypadku otrzymania przychodu związanego z działalnością gospodarczą, do którego nie stosuje się art. 12 ust. 3e, 3c i 3d updop, za datę powstania przychodu uznaje się dzień otrzymania zapłaty.

Spółka wskazała też, że powyższe stanowisko było już aprobowane przez organy podatkowe, np. w decyzji Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z 22 października 2007 r. (sygn. nr 1401/BP-I/4210-66/lCh/PP-l), z której wynika, że: metoda wynagrodzenia oparta o niezależny od woli stron indeks waloryzacyjny stanowi instrument pochodny, o którym mowa w art. 16 ust. 1 updop. W związku z tym, w przedstawionym stanie faktycznym zastosowanie mają art. 16 ust. 1 pkt 8b updop (w przypadku gdy bank jest zobowiązany wypłacić kwotę na rzecz agencji) oraz art. 12 ust. 3e updop (w sytuacji, gdy agencja dokonuje wpłaty na rzecz banku).

Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie uznał stanowisko spółki za nieprawidłowe. W uzasadnieniu decyzji organ podatkowy wskazał, że co prawda definicję pochodnych instrumentów finansowych zawiera art. 16 ust. 1b updop, zgodnie z którym za pochodne instrumenty finansowe uznaje się prawa majątkowe, których cena zależy bezpośrednio lub pośrednio od ceny towarów, walut obcych, waluty polskiej, złota dewizowego, platyny dewizowej lub papierów wartościowych albo od stóp procentowych lub indeksów, w szczególności opcje i kontrakty terminowe.

W praktyce obrotu instrumentami pochodnymi występują:

• transakcje rzeczywiste, w których następuje faktyczne przeniesienie prawa własności ze sprzedającego na kupującego w drodze fizycznego dostarczenia instrumentu bazowego kupującemu przez sprzedającego, w określonym terminie i miejscu w zamian za ekwiwalent pieniężny,
• transakcje nierzeczywiste, w których nie następuje fizyczna dostawa instrumentu bazowego, natomiast realizacja transakcji jest dokonywana poprzez rozliczenie między stronami różnicy pomiędzy terminowym a bieżącym kursem waluty.

Stosownie do art. 12 ust. 1 pkt 1 updop, przychodami, z zastrzeżeniem ust. 3 i 4 oraz art. 13 i 14 updop, są w szczególności otrzymane pieniądze, wartości pieniężne, w tym również różnice kursowe. Natomiast na podstawie art. 12 ust. 3 updop, za przychody związane z działalnością gospodarczą i z działami specjalnymi produkcji rolnej, osiągnięte w roku podatkowym, uważa się także należne przychody, choćby nie zostały jeszcze faktycznie otrzymane, po wyłączeniu wartości zwróconych towarów, udzielonych bonifikat i skont.

Objęte powyższym przepisem przychody muszą być następstwem prowadzonej działalności gospodarczej. W związku z tym, między przychodem, a działalnością gospodarczą musi istnieć związek skutkujący powstaniem przychodu. Określenie związane z działalnością gospodarczą pojmuje się dość szeroko, tym samym uznając, iż przychodami z tego źródła są nie tylko przychody będące bezpośrednim wynikiem tej działalności, ale także przychody z każdej innej działalności z nią związanej, w tym w szczególności z tytułu niektórych operacji finansowych.

Przychodami należnymi, które to określenie nie zostało zdefiniowane w ustawie o podatku dochodowym od osób prawnych, są przychody, które w następstwie działalności gospodarczej stały się należnością (wierzytelnością), chociaż faktycznie jeszcze ich nie uzyskano. Oznacza to, że opodatkowanie rozszerzone zostało także na przychody, które zgodnie z ich zaksięgowaniem, powinny wpłynąć do podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą, lecz jeszcze to nie nastąpiło, co jest konsekwencją oparcia opodatkowania przychodów z działalności gospodarczej na tzw. zasadzie memoriałowej.

Zasady rozpoznawania momentu uzyskania ww. uregulowane są w art. 12 ust. 3a-3e updop. Zgodnie z art. 12 ust. 3a updop, za datę powstania przychodu uważa się, z zastrzeżeniem ust. 3c-3e, dzień wydania rzeczy, zbycia prawa majątkowego lub wykonania usługi albo częściowego wykonania usługi, nie później niż dzień:

• wystawienia faktury, albo
• uregulowania należności.

Z kolei, zgodnie z ust. 3c, jeżeli strony ustalają, że usługa jest rozliczana w okresach rozliczeniowych, za datę powstania przychodu uznaje się ostatni dzień okresu rozliczeniowego określonego w umowie lub na wystawionej fakturze, nie rzadziej niż raz w roku.

W przypadku otrzymania przychodu, o którym mowa w cyt. powyżej ust. 3, do którego nie mają zastosowania regulacje zawarte w ust. 3a i 3c, zgodnie z ust. 3e - za datę powstania przychodu uznaje się dzień otrzymania zapłaty.

Zdaniem Dyrektora Izby Skarbowej w momencie nabycia pochodnego instrumentu finansowego, nie dochodzi do rzeczywistego nabycia waluty, jak również nie następuje wydatkowanie środków pieniężnych na jej nabycie. Chociaż z dniem zawarcia umowy strony nabywają prawo majątkowe wynikające z nabytego instrumentu, to do skonkretyzowania tego prawa, w postaci żądania określonego świadczenia od drugiej strony transakcji, dochodzi o dopiero w momencie realizacji transakcji. W tym też momencie uprawniony uzyskuje przychód należny w rozumieniu art. 12 ust. 3 updop.

Istotą niniejszej sprawy jest ustalenie podatkowego momentu uzyskania przychodu z tytułu realizacji praw majątkowych wynikających z instrumentów pochodnych nierzeczywistych (kontraktów forward oraz opcji walutowych bez faktycznej dostawy waluty), a więc takich w których nie dochodzi ani do faktycznego otrzymania/wydania waluty obcej ani do wydatkowania/otrzymania środków pieniężnych związanych z jej nabyciem/zbyciem.

W tym przypadku realizacja prawa wynikającego z instrumentu pochodnego, polega na dokonaniu przez strony rozliczenia wzajemnych zobowiązań i należności i nabyciu na dzień realizacji transakcji roszczenia o wypłatę środków pieniężnych w wysokości różnicy pomiędzy kursem terminowym oraz kursem bieżącym waluty (value date).

Zatem w ocenie organu podatkowego to właśnie na ten moment spółka powinna rozpoznać przychód podatkowy jako kwotę należną, niezależnie od okoliczności faktycznego otrzymania płatności, co może nastąpić w terminie późniejszym (np. z powodu odroczenia terminu płatności) (delivery date).

Zgodnie z brzmieniem powołanego art. 12 ust. 3a updop, przychód powstaje w dniu wydania rzeczy, zbycia prawa majątkowego lub wykonania usługi (w całości lub w części), nie później niż w dniu wystawienia faktury lub uregulowania należności. Realizację nierzeczywistej opcji walutowej/nierzeczywistego kontraktu forward można utożsamić ze zbyciem prawa majątkowego, gdyż w dniu, w którym następuje rozliczenie nabywca instrumentu pochodnego traci prawo wynikające z nabytego instrumentu.

Za przyjęciem powyższej interpretacji przemawia również treść art. 16 ust. 1 pkt 8b updop, zgodnie z którym nie uważa się za koszty uzyskania przychodów wydatków związanych z nabyciem pochodnych instrumentów finansowych - do czasu realizacji praw wynikających z tych instrumentów (...). Skoro więc koszt podatkowy powstaje w momencie realizacji prawa wynikającego z nabytego pochodnego instrumentu finansowego to również w tym momencie powstaje przychód podatkowy.

Tekst opublikowano: 25 lipca 2009 r.