Przypomnijmy, że w wyroku z 1 lipca 2008 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził m.in., że wybieranie rady pracowników przez związki zawodowe jest działaniem niezgodnym z Konstytucją RP. Nakazał przepisy zmienić i odroczył uchylenie obowiązujących regulacji do 9 lipca 2009 r. Do tego czasu powinna powstać nowelizacja ustawy, która zmieniałaby zakwestionowane przez TK przepisy. Czy w związku z tym rady pracowników będą wybierane jedynie w tzw. trybie pracowniczym, dowiesz się z tekstu – Senat przygotował propozycję zmian.
Trzy tryby powoływania rady
Zgodnie z obecnym brzmieniem przepisów ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (tzw. ustawa o radach pracowników) istnieją 3 sposoby wyłaniania rady pracowników w zakładzie pracy:
1. związkowy – jeżeli w zakładzie działa tylko jedna reprezentatywna organizacja związkowa, radę pracowników wybiera jej zarząd i powiadamia o tym pracodawcę; w sytuacji, gdy działa więcej niż jedna organizacja związkowa – muszą one wspólnie wybrać radę i powiadomić o tym pracodawcę. W razie wyboru rady w ten sposób do ich kompetencji należy określenie zasady powoływania i funkcjonowania rady;
2. mieszany – w razie gdy organizacje związkowe w ciągu 30 dni od daty rozpoczęcia negocjacji nie zawrą porozumienia w sprawie wspólnego wyboru członków rady, wybierają ich pracownicy. Niemniej jednak głosować mogą oni jedynie na kandydatów zgłoszonych przez reprezentatywne organizacje związkowe;
3. pracowniczy – gdy u pracodawcy nie działa żadna organizacja związkowa radę wybierają sami pracownicy.
| W sytuacji gdy rada powstała w trybie „pracowniczym”, a następnie pracodawca zostałby na piśmie powiadomiony o „objęciu” go działaniem reprezentatywnej organizacji związkowej, dotychczasowa rada ulegała rozwiązaniu, a mandat jej członków wygasał po 6 miesiącach od powiadomienia pracodawcy. |
Wątpliwości Trybunału Konstytucyjnego
Wybory rady w trybie związkowym oraz rozwiązanie rady wybranej w trybie pracowniczym w razie pojawienia się w zakładzie organizacji związkowej zakwestionował Trybunał Konstytucyjny. Jego zdaniem zagwarantowanie organizacjom związkowym pierwszeństwa w procesie wyboru przedstawicieli pracowników, którzy mają reprezentować ogół załogi w kontaktach z pracodawcą, wywołuje wątpliwości natury konstytucyjnej. Działania takie mogą bowiem prowadzić do uprzywilejowania członków organizacji związkowych, a co za tym idzie – naruszają gwarancję tzw. negatywnej wolności związkowej (tzn. swobody w decydowaniu o ewentualnej chęci wstąpienia do organizacji) oraz zasadę równości. Pracownicy znajdujący się w organizacjach związkowych (też nie wszystkich, ale tylko tych reprezentatywnych) w stosunku do pracowników niezrzeszonych zostali uprzywilejowani w kwestii uzyskiwania od pracodawcy informacji oraz możliwości przedstawiania mu swoich opinii. Trybunał zwrócił uwagę, że nie tylko rola reprezentatywnych organizacji w wyborze rady jest wiodąca, ale także ustawa o radach pracowników nie określa trybu, w jakim powinien odbywać się przepływ informacji ze szczebla związkowego do załogi. Oznacza to niebezpieczeństwo, że pracownicy zrzeszeni w mniejszych organizacjach lub ci, którzy nie przystąpili do żadnej z nich, mogą zostać pozbawieni dostępu do informacji.
Trybunał doszedł także do wniosku, że zróżnicowanie uprawnień pracowników w zależności od przynależności związkowej jest sprzeczne z zasadą równości, a co za tym idzie z art. 32 Konstytucji RP.
Propozycje zmian Senatu
Zakwestionowane przepisy ustawy tracą swoją moc obowiązującą 9 lipca 2009 r. Do tego czasu powinna powstać ustawa nowelizująca niekonstytucyjne przepisy. Jak na razie mamy jedynie senacki projekt zmiany tych regulacji.
Projekt przewiduje, aby rady pracowników można było wybierać jedynie w tzw. trybie pracowniczym. Senat chce wyłączyć jakąkolwiek ingerencję organizacji związkowych w ten organ. W związku z tym, jeżeli nowela wejdzie w życie, po nowelizacji nie można będzie wybierać już członków rady przez same związki czy nawet w tzw. systemie mieszanym. Oznaczać to będzie także zakaz rozwiązywania rady pracowników powstałej w trybie pracowniczym w razie utworzenia w zakładzie reprezentatywnej organizacji związkowej.
Co jednak z powstałymi dotychczas radami w trybie związkowym i mieszanym?
Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego przy formułowaniu przepisów przejściowych można zastosować 2 metody regulacji. Ustawodawca może bowiem zdecydować, że:
- wybrane w niekonstytucyjnym trybie rady mogą funkcjonować do czasu upływu swojej kadencji lub
- można skrócić jej kadencję.
Senat początkowo przychylał się do drugiej opcji. Według pierwotnego projektu rada pracowników powołana w trybie związkowym i mieszanym uległaby rozwiązaniu, a mandat jej członków miałby wygasnąć z upływem 60 dni od daty wejścia w życie nowelizującej ustawy. Dodatkowo, w takim przypadku pracodawca zostałby zobowiązany do niezwłocznego powiadomienia pracowników o prawie wyboru kolejnej rady, już na „pracowniczych” zasadach.
Ostatecznie, w przekazanym 27 marca 2009 r. do Sejmu projekcie przyjęto, że rada powołana w trybie związkowym i mieszanym będzie działać do końca kadencji. W razie przyjęcia projektu w niezmienionej wersji członkostwo w radzie pracowników ustanie w razie:
- rozwiązania albo wygaśnięcia stosunku pracy,
- zrzeczenia się funkcji albo
- odwołania przez organizację związkową, która dokonała wyboru członka rady pracowników albo której kandydat został wybrany na członka rady pracowników.
| Ponieważ do „niekonstytucyjnej” rady pracowników nie będzie można przeprowadzać wyborów uzupełniających, w przypadku gdy liczba jej członków spadnie poniżej 3 – kadencja rady wygaśnie. |
Dodatkowo, zgodnie z projektem, koszty działalności rady pracowników wybranej w trybie związkowym lub mieszanym ponoszą organizacje związkowe, które dokonały wyboru członków rady pracowników albo których kandydaci zostali wybrani na członków rady pracowników, jeżeli porozumienie zawarte pomiędzy radą pracowników a pracodawcą nie określa innych zasad ponoszenia tych kosztów.
| Zmianie ulec miałby także załącznik do ustawy, czyli wzór informacji o radzie pracowników przekazywany ministrowi właściwemu do spraw pracy. Z oczywistych względów usunięty został punkt 4 określający tryb powołania rady. |
Projekt ustawy został skonsultowany ze Związkiem Rzemiosła Polskiego oraz Polską Konfederacją Pracodawców Prywatnych Lewiatan, które to odniosły się do niego aprobująco. Swoje stanowisko przedstawiły również: Forum Związków Zawodowych, Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych oraz Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”, przy czym te organizacje opowiedziały się za funkcjonowaniem rad pracowników wyłonionych w trybie związkowym i mieszanym do końca ich kadencji, a także zasugerowały możliwość przyjęcia rozwiązania, według którego reprezentatywne organizacje związkowe miałyby nadal zapewniony udział w powoływaniu rad pracowników.
Co do czasu zmiany ustawy?
Senackie zmiany to na razie projekt. Do czasu uchwalenia nowych przepisów wybór rady pracowników w trybie związkowym i mieszanym można uznać za wiążący i obowiązujący. Dzieje się tak głównie dlatego, że Trybunał Konstytucyjny sam odroczył uchylenie przepisów, a dodatkowo w uzasadnieniu stwierdził, że zasadniczo kadencja trwa 4 lata i wybrani pracownicy powinni do jej końca móc pozostać członkami rady.
Podstawa prawna: - ustawa z 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (Dz.U. z 2006 r. nr 79, poz. 550),
- projekt ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (druk senacki 367).
- sprawozdanie Komisji Ustawodawczej, Komisji Gospodarki Narodowej oraz Komisji Rodziny i Polityki Społecznej o projekcie ustawy o zmianie ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (druk nr 367 S),
- wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 1 lipca 2008 r. (K 23/07, Dz.U. nr 120, poz. 778).
- projekt ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (druk senacki 367).
- sprawozdanie Komisji Ustawodawczej, Komisji Gospodarki Narodowej oraz Komisji Rodziny i Polityki Społecznej o projekcie ustawy o zmianie ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (druk nr 367 S),
- wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 1 lipca 2008 r. (K 23/07, Dz.U. nr 120, poz. 778).
Autor: Aleksandra Pudzianowska, prawnik, specjalista prawa pracy
Tekst opublikowany: 8 kwietnia 2009 r.
