W Sejmie toczą się prace nad nowelizacją ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, która ma na celu wyłączenie możliwości wymierzenia osobie fizycznej dodatkowej opłaty z tytułu nie płacenia składek na ubezpieczenia społeczne lub płacenia ich w zaniżonej wysokości w przypadku, gdy za ten sam czyn ponosi ona odpowiedzialność za przestępstwo lub wykroczenie. Skąd wynikła konieczność zmiany przepisów i jaki będzie stan prawny w razie wejścia w życie proponowanych zmian?
Skąd konieczność zmian w przepisach?
Senacki projekt zmian w ustawie z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585, z późn. zm.), dalej: ustawa systemowa, ma na celu dostosowanie przepisów do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 listopada 2010 r., sygn. akt P 29/09. W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność przepisów:
- art. 218 § 1ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553, z późn. zm.) oraz
- art. 24 ust. 1 ustawy systemowej oraz
- art. 98 ust. 1 pkt 1 i art. 98 ust. 2 w związku z art. 98 ust. 1 pkt 1 oraz art. 24 ust. 1 ustawy systemowej,
Wskazane wyżej przepisy pozwalają na wymierzenie płatnikowi składek, który naruszył obowiązek opłacania składek na ubezpieczenia społeczne bądź zdrowotne lub ewentualnie innych składek pobieranych przez ZUS (czy to przez ich nieopłacenie, czy też opłacenie ich w zaniżonej wysokości), sankcji w postaci dodatkowej opłaty, w wysokości nie wyższej niż kwota nieopłaconych składek. Przepis ponadto pozwalają na wymierzenie takiemu płatnikowi, pod warunkiem, że jest on osobą fizyczną, kary za przestępstwo lub za wykroczenie.
W ww. wyroku z 18 listopada 2010 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że przepisy konstytucji zakazują podwójnego czy też wielokrotnego karania - stosowania środka represyjnego - tej samej osoby fizycznej za popełnienie tego samego czynu zabronionego.
Obowiązujące przepisy przewidują, że to samo zachowanie płatnika składek będącego osobą fizyczną, sprowadzające się do zawinionego nieopłacenia składek albo opłacenia ich w zbyt niskiej wysokości, może spotkać się z podwójną represją, a mianowicie:
- dodatkową opłatą oraz
- odpowiednią karą - za przestępstwo lub za wykroczenie,
Jakie zmiany przewiduje projekt?
W związku z tym projekt nowelizacji ustawy systemowej przewiduje, że w razie nieopłacenia składek lub opłacenia ich w zaniżonej wysokości ZUS może wymierzyć płatnikowi składek dodatkową opłatę do wysokości 100% nieopłaconych składek.
| W stosunku do osób fizycznych, które za ten sam czyn ponoszą odpowiedzialność za przestępstwo lub za wykroczenie, dodatkowa opłata nie będzie wymierzana. |
Od decyzji w sprawie wymierzenia dodatkowej opłaty przysługiwać będzie odwołanie do sądu według zasad określonych w art. 83 ustawy systemowej.
W ocenie autorów projektu zmian proponowane przepisy oznaczać będą w praktyce, że ZUS nie zostanie całkowicie pozbawiony środka dyscyplinującego w postaci dodatkowej opłaty. W przypadku jednostek organizacyjnych, którym przysługuje przymiot płatnika składek, ZUS nadal będzie mógł wymierzać tego typu sankcję. Z kolei w odniesieniu do osób fizycznych w dalszym ciągu funkcjonować będą przepisy przewidujące szeroko rozumianą odpowiedzialność karną. Rola ZUS będzie polegała na tym, aby osobie fizycznej nie została wymierzona dodatkowa opłata, w sytuacji, gdy może ona zostać pociągnięta do odpowiedzialności za popełnienie czynu zabronionego. W takiej sytuacji ZUS powinien odstąpić od wymierzenia dodatkowej opłaty i złożyć zawiadomienie o przestępstwie lub też wystąpić z wnioskiem o ukaranie na podstawie przepisów Kodeksu wykroczeń.
Jak tłumaczą autorzy projektu zmian, wychodzi on naprzeciw oczekiwaniom Trybunału Konstytucyjnego, który we wskazanym wyżej wyroku z 2010 r. stwierdził, że eliminując niekonstytucyjny mechanizm podwójnego karania ustawodawca powinien mieć też na uwadze konieczność zapewnienia odpowiednich sankcji gwarantujących rzetelne wywiązywanie się przez płatników z obowiązku opłacania składek.
Ile opłat dodatkowych się wymierza?
Z danych statystycznych wynika, że w roku 2010 ZUS wydał na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy systemowej 11.030 decyzji, a kwota wymierzonych dodatkowych opłat wyniosła w sumie 11.700.000 zł.
Natomiast ilość wniosków o ukaranie złożonych w tym okresie w związku z popełnieniem wykroczenia z art. 98 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych sięgnęła 9.250 - w przypadku 7.338 spraw sąd orzekł o odpowiedzialności obwinionego i wymierzył grzywny w łącznej kwocie 5.200.000 zł.
Z kolei sądy karne wydały 88 wyroków skazujących za popełnienie przestępstwa określonego w art. 218 § 1 Kodeksu karnego przewidującego odpowiedzialność karną za naruszenie praw pracowniczych, zasadzając przy tym na rzecz ZUS 4.100.000 zł tytułem naprawienia szkody wyrządzonej wskutek naruszenia obowiązku uiszczania składek w należnej wysokości.
Podstawa prawna: - senacki projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (nr druku sejmowego 4604).
