Na czym polega zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy?

Zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy (art. 101² Kodeksu pracy, dalej kp) dotyczy czasu po definitywnym ustaniu stosunku pracy.

Umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy należy podpisać jeszcze w trakcie jego trwania. Można ją zawrzeć tylko z pracownikiem mającym dostęp do informacji, których ujawnienie może narazić pracodawcę na szkodę.

Umowa taka powinna określać okres obowiązywania zakazu konkurencji oraz wysokość odszkodowania należnego pracownikowi od pracodawcy. Odszkodowanie to nie może być niższe od 25% wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu konkurencji. Może być ono wypłacane w miesięcznych ratach zarówno na początku, jak i na końcu okresu obowiązywania zakazu konkurencji.

W razie sporu o odszkodowaniu orzeka sąd pracy (art. 101²§ 3 kp).

Zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy przestaje obowiązywać:

1) przed upływem terminu, na jaki została zawarta umowa przewidziana w tym przepisie,

2) w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz lub

3) niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania (art. 101² § 2 kp).

Można spotkać się z sytuacją, kiedy przyczyny uzasadniające zawarcie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy ustały, ale termin określony w umowie jeszcze nie upłynął. W tym przypadku umowa o zakazie konkurencji wygasa, ale pracodawca jest zobowiązany do zapłacenia na rzecz pracownika całego odszkodowania przewidzianego w umowie o zakazie konkurencji.

Zgodnie z przepisami kc naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono (art. 361 § 2 kc). Chodzi o dochody, które mógłby osiągnąć pracownik, gdyby nie obowiązywał go zakaz konkurencji.

Zdaniem Sądu Najwyższego umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie może być uznana za nieważną z tej przyczyny, że w ocenie pracownika nie miał on dostępu do szczególnie ważnych informacji (art. 101²§ 2 kp) - wyrok Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2007 r. (sygn. akt I PK 361/06, OSNP 2008/9-10/130).

Jak słusznie zauważył Sąd Najwyższy zakaz konkurencji nie może oznaczać obowiązku informowania byłej firmy o wszystkich swoich planach (wyrok Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2008 r., sygn. akt II PK 127/07).

W przeciwieństwie do umowy o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy (art. 101²§ 2 kp) dopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej (art. 483 kc) na wypadek naruszenia przez byłego pracownika zakazu konkurencji (wyrok Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2005 r., sygn. akt I PK 196/04, OSNP 2005/22/354).

2. Konsekwencje naruszenia zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy

W sytuacji naruszenia przez byłego pracownika zakazu konkurencji po tym, jak stosunek pracy ustał, pracodawca może:

W razie złamania przez byłego pracownika zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy pracodawcy należy się od tego pracownika zwrot całej kwoty wypłaconego odszkodowania. Chodzi o to, że odszkodowanie wypłacane byłemu pracownikowi na podstawie umowy o zakazie konkurencji jest świadczeniem wzajemnym w stosunku do zobowiązania pracownika polegającego na niepodejmowaniu działalności konkurencyjnej.

Zdaniem Sądu Najwyższego, za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej, odszkodowanie przewidziane w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie przysługuje, jeżeli zatrudnienie jest nieprzerwanie kontynuowane, choćby doszło do zmiany treści stosunku pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 18 grudnia 2006 r., sygn. akt II PK 95/06, OSNP 2008/3-4/32). Z innego wyroku Sądu Najwyższego wynika, że podstawą dochodzenia przez pracownika należnego z tytułu umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy odszkodowania w pełnej wysokości (art. 101² kp) nie mogą być przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i następne kc w związku z art. 300 kp) - wyrok Sądu Najwyższego z 24 października 2006 r., sygn. akt II PK 126/06, OSNP 2007/19-20/277). Pracownik może zrzec się prawa do odszkodowania ustalonego w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, jeżeli jest to połączone ze zwolnieniem go przez pracodawcę z zakazu podejmowania działalności konkurencyjnej (wyrok Sądu Najwyższego z 7 września 2005 r., sygn. akt II PK 296/04, OSNP 2006/13-14/208).

2) Dochodzić od niego zapłaty odszkodowania za doznaną z tego powodu szkodę. W tej sytuacji zastosowanie mają przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące odpowiedzialności za szkody z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania (art. 471 i kolejne kc). Pracodawca może w tej sytuacji domagać się od byłego pracownika odszkodowania za szkodę rzeczywiście poniesioną, jak i zwrotu utraconych korzyści, które by osiągnął, gdyby były pracownik nie wyrządził mu szkody. Oczywiście pracodawca musi w takiej sytuacji wykazać też winę pracownika w powstaniu szkody oraz istnienie związku przyczynowego pomiędzy działaniem byłego pracownika związanym z naruszeniem zakazu konkurencji a powstałą szkodą.

3) Domagać się zapłaty kary umownej.

W umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy można zawrzeć postanowienia o karze umownej. Strony takiej umowy nie obowiązują, bowiem po ustaniu stosunku pracy przepisy Kodeksu pracy, m.in. przepisy o odpowiedzialności materialnej pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy. Można, więc w umowie o zakazie konkurencji dotyczącej okresu po ustaniu stosunku pracy umieścić klauzulę o karze umownej na wypadek naruszenia zakazu przez pracownika. Klauzula taka powinna określać przede wszystkim wysokość kary umownej oraz kiedy pracodawca będzie mógł jej dochodzić. Ogólne przepisy dotyczące kar umownych zawiera kc (art. 483, art.484, art. 485 kc).

Na koniec warto też podkreślić, że każde odszkodowanie otrzymane na podstawie przepisów prawa rangi ustawowej (w tym na podstawie Kodeksu pracy), o ile tylko nie znalazło się w katalogu wyłączeń z art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. a-c ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn. Dz. U. nr 14, poz. 176 z późn. zm.), korzysta ze zwolnienia od podatku dochodowego.