Prawdopodobnie na początku sierpnia br. wejdzie w życie uchwalona przez Sejm 3 kwietnia 2009 r. ustawa o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy – Prawo bankowe. Ustawa nowelizująca zmienia zasady podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym przez osoby pobierające zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego, a także reguluje kwestię zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne osób, które w minionym okresie, pobierając zasiłek macierzyński (zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego) bądź przebywając na urlopie wychowawczym, nie zostały zgłoszone do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego, rentowych i wypadkowego. Więcej na temat zmian przeczytasz w tekście.
Ustawa z 3 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy – Prawo bankowe (dalej: ustawa nowelizująca) zmienia ustawę z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2007 r. nr 11, poz. 74 z późn. zm., dalej: ustawa systemowa).
Poniżej opisaliśmy wszystkie istotne zmiany, które wprowadza ustawa.
1. Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym
Ustawa nowelizująca dokonuje daleko idącej zmiany w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym przez te osobę, która w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego (zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego):
- wykonuje pracę nakładczą,
- wykonuje pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia,
- prowadzi pozarolniczą działalność,
- wykonuje odpłatnie pracę na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania,
- jest duchownym.
Osoba taka po wejściu w życie ustawy nowelizującej będzie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego (zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego), nawet jeżeli będzie posiadała ustalone prawo do emerytury lub renty. Natomiast z pozostałych tytułów, wszystkich lub wybranych, będzie miała prawo przystąpić do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Przypomnijmy, że aktualnie osoba taka ubezpieczeniom społecznym podlega obowiązkowo z tytułu pracy nakładczej, wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, pozarolniczej działalności, wykonywania odpłatnej pracy, na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania albo bycia duchownym.
PRZYKŁAD
Ewa K. pobiera zasiłek macierzyński, do którego prawo nabyła z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. Jednocześnie prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą. Aktualnie obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu podlega z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej. Po wejściu w życie ustawy nowelizującej osoba znajdująca się w takiej sytuacji jak Ewa K. z tytułu pozarolniczej działalności będzie obowiązkowo podlegała tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu. Z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego będzie zaś objęta obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.
Ustawa nowelizująca zmienia również zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym przez pracowników, członków rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych oraz funkcjonariuszy Służby Celnej, którzy jednocześnie będą spełniali warunki do podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego (zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego). Osoby te będą obowiązkowo podlegały ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z obydwu tytułów. Aktualnie taki ubezpieczony podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznych tylko jako pracownik, członek spółdzielni lub funkcjonariusz Służby Celnej.
PRZYKŁAD
Wanda T. od 1 marca 2009 r. pobiera zasiłek macierzyński. Ponadto od 5 kwietnia 2009 r. Wanda T. podjęła pracę na podstawie umowy o pracę (telepraca). Zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami ustawy systemowej Wanda T. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu wyłącznie z tytułu umowy o pracę (telepraca). Po wejściu w życie ustawy nowelizującej osoba znajdująca się w takiej sytuacji jak Wanda T. obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym będzie podlegała również z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego.
Zmiany te są korzystne na pewno dla przedsiębiorczych matek, a także ojców, zatem dla wszystkich osób pobierających zasiłek macierzyński.
Z uwagi na powyższe osoby pobierające zasiłek macierzyński (zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego) po wejściu w życie ustawy nowelizującej nie będą miały obowiązku poinformowania swojego płatnika składek o ustaleniu prawa do emerytury lub renty albo o podleganiu ubezpieczeniom społecznym z innego tytułu niż pobieranie tego zasiłku.
Nie ulegną natomiast zmianie zasady, na jakich ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają osoby przebywające na urlopach wychowawczych. Osoby te, podobnie jak to ma miejsce obecnie, będą podlegały obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym tylko wówczas, gdy nie będą posiadały innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych, a także ustalonego prawa do emerytury lub renty. Z ustawy nowelizującej wynika, że od dnia wejścia jej w życie na tych samych zasadach co osoby przebywające na urlopie wychowawczym obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym będą podlegały osoby wykonujące odpłatnie pracę, na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania.
PRZYKŁAD
Karolina W. przebywa na urlopie wychowawczym od 1 stycznia 2009 r. Jednocześnie prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą. Zarówno dziś, jak i po wejściu w życie ustawy nowelizującej będzie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu wyłącznie z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej.
PRZYKŁAD
Barbara S. przebywa na urlopie wychowawczym od 1 marca 2009 r. Od 16 marca 2009 r. Barbara S. wykonuje pracę na podstawie umowy zlecenia. Zarówno dziś, jak i po wejściu w życie ustawy nowelizującej osoba znajdująca się w sytuacji Barbary S. będzie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu umowy zlecenia.
2. Kontynuowanie dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych
Ustawa nowelizująca przewiduje uchylenie art. 36 ust. 6 ustawy systemowej, aktualnie stanowiącego, iż osoby, które zamierzają kontynuować ubezpieczenia emerytalne i rentowe na podstawie art. 10 ustawy systemowej, zgłaszają wniosek o objęcie tymi ubezpieczeniami w terminie 30 dni od ustania ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że od dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej warunkiem kontynuowania dobrowolnie ubezpieczeń emerytalnego i rentowych nie będzie już złożenie w ZUS formularza ZUS ZWUA z kodem tytułu ubezpieczenia 19 00 XX w terminie 30 dni od dnia ustania ubezpieczeń społecznych.
PRZYKŁAD
Z dniem 5 kwietnia 2009 r. uległa rozwiązaniu umowa o pracę, która łączyła Tadeusza L. ze spółką z o.o. Jednocześnie Tadeusz L. zawarł z tą spółką umowę o dzieło. Z uwagi na to, że umowa o dzieło nie stanowi samodzielnego tytułu do ubezpieczeń społecznych, Tadeusz L. postanowił kontynuować dobrowolnie ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zgodnie z obecnie obowiązującym art. 36 ust. 6 ustawy systemowej, aby kontynuować dobrowolnie ubezpieczenia emerytalne i rentowe, Tadeusz L. musi złożyć w ZUS wniosek w tym zakresie w nieprzekraczalnym terminie do 5 maja 2009 r. Po wejściu w życie ustawy nowelizującej osoba, o której mowa w art. 10 ustawy systemowej, będzie mogła kontynuować dobrowolnie ubezpieczenia emerytalne i rentowe, nawet jeżeli upłynie 30 dni od ustania jej tytułu do ubezpieczeń społecznych.
3. Zawieszenie wykonywania działalności gospodarczej
Kolejną zmianę, jaką przynosi ustawa nowelizująca, jest to zmiana brzmienia art. 36a ust. 3 ustawy systemowej. Zgodnie z nowym brzmieniem przepisu za okres zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przedsiębiorca będący płatnikiem składek wyłącznie za siebie nie będzie miał obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej oraz opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Zmiana brzmienia art. 36a ust. 3 ustawy systemowej ma zapobiec sytuacji, w której przedsiębiorca zatrudniający np. chałupników, zleceniobiorców po zawieszeniu wykonywania działalności gospodarczej nie będzie składał za nich dokumentów ubezpieczeniowych.
Przypomnijmy, że aktualnie przepis ten stanowi, że za okres zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przedsiębiorca niezatrudniający pracowników nie ma obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej oraz opłacania składek na ubezpieczenia społeczne.
PRZYKŁAD
Jan D. zawiesił wykonywanie działalności gospodarczej od 5 kwietnia 2009 r. na okres 12 miesięcy, o czym zawiadomił organ ewidencyjny. Dnia 19 kwietnia 2009 r. Jan D. wypłacił zatrudnianemu przed zawieszeniem wykonywania działalności gospodarczej zleceniobiorcy zaległe wynagrodzenie. Aktualne brzmienie art. 36a ust. 3 ustawy systemowej może prowadzić do wniosku, że pomimo wypłacenia wynagrodzenia, które stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne lub ubezpieczenie zdrowotne zleceniobiorcy Jan D. nie ma obowiązku przekazania do ZUS deklaracji rozliczeniowej, w której zostaną te składki wykazane. Po wejściu ustawy nowelizującej nie będzie już żadnych wątpliwości, że w takim przypadku przedsiębiorca, który zawiesił wykonywanie działalności gospodarczej, jest zobowiązany przekazać do ZUS deklarację rozliczeniową.
4. Zwolnienie duchownych z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej
Ustawa nowelizująca zakłada dodanie do art. 47 ustawy systemowej ust. 2d, na mocy którego z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej za kolejny miesiąc, jeżeli nie nastąpiła żadna zmiana w stosunku do miesiąca poprzedniego, zostaną zwolnieni duchowni, którzy opłacają składki wyłącznie za siebie. Zwolnienie to będzie przysługiwało tym duchownym także wówczas, gdy jedyna zmiana w stosunku do miesiąca poprzedniego będzie polegała ma zmianie minimalnego wynagrodzenia.
5. Abolicja dla matek, które nie opłaciły składek na ubezpieczenia społeczne
Ustawa nowelizujące przewiduje korzystną zmianę dla pracujących matek prowadzących własne firmy. Otóż ZUS na wniosek płatnika składek (tj. osoby prowadzącej pozarolniczą działalność), który w okresie od 1 stycznia 1999 r. do dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej miał obowiązek opłacać składki na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność lub osobę współpracującą z osobą prowadzącą taką działalność, która jednocześnie pobierała zasiłek macierzyński (zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego) z innego tytułu albo przebywała ma urlopie wychowawczym, umorzy należności z tytułu składek na te ubezpieczenia, należne z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności lub współpracy z osobą prowadzącą taką działalność za okres, w którym osoba ta pobierała przedmiotowy zasiłek.
PRZYKŁAD
Janina R. pobierała zasiłek macierzyński w 1999 r., do którego prawo nabyła z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Pomimo że jednocześnie prowadziła w tym okresie pozarolniczą działalność gospodarczą, nie zgłosiła się z jej tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnych, rentowych i wypadkowego. Aktualnie jej zadłużenie z tego tytułu wraz z odsetkami za zwłokę sięga kilkunastu tysięcy złotych. Po wejściu w życie ustawy nowelizującej Janina R. będzie miała prawo złożyć w ZUS wniosek o umorzenie tego zadłużenia.
PRZYKŁAD
Grażyna C. przez cały 2000 r. przebywała na urlopie wychowawczym. Jednocześnie w tym czasie współpracowała ze swoim mężem prowadzącym pozarolniczą działalność gospodarczą. Pomimo współpracy z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność nie została zgłoszona z tego tytułu przez męża do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego, rentowych i wypadkowego. Zadłużenie męża Grażyny C. z tego tytułu sięga aktualnie kilkanaście tysięcy złotych wraz z odsetkami za zwłokę. Po wejściu w życie ustawy nowelizującej mąż Grażyny C. będzie miał prawo wystąpić do ZUS o umorzenie przedmiotowego zadłużenia.
Umorzenie składek będzie dotyczyło nie tylko składek na ubezpieczenia społeczne, ale również składek na ubezpieczenie chorobowe oraz Fundusz Pracy.
| Osoby prowadzące firmę, które pobierały zasiłek macierzyński, będą miały rok na złożenie wniosku do ZUS o umorzenie składek należnych z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności lub współpracy z osobą prowadzącą taką działalność (12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej). |
Jeżeli umorzenie tych należności sprawi, że po stronie zainteresowanej powstanie nadpłata z tytułu składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe, ZUS zaliczy je na poczet zaległych lub bieżących składek, a w razie ich braku zwróci je. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zwrotu będzie dokonywał w gotówce na podstawie przekazu pocztowego albo na wskazany rachunek bankowy lub rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-rozliczeniowej, w terminie miesiąca od doręczenia decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek.
| Jeżeli zwrot nie nastąpi w terminie, nadpłata będzie podlegała oprocentowaniu równemu odsetkom za zwłokę pobieranym od zaległości podatkowych, od dnia złożenia wniosku do dnia zwrotu nadpłaty przez ZUS. |
W przedmiocie umorzenia omawianych należności ZUS będzie wydawał decyzję, w której określi wysokość umorzonych należności, a jeżeli powstała nadpłata ponadto – kwotę podlegającą zaliczeniu lub zwrotowi. Od tej decyzji będzie przysługiwało odwołanie do sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.
Uwzględnienie przez ZUS wniosku o umorzenie należności z tytułu składek – zgodnie z art. 6 ustawy nowelizującej – spowoduje, że ZUS na koncie ubezpieczonego, którego dotyczy wniosek, za okres pobierania zasiłku macierzyńskiego (zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego) zewidencjonuje do końca 2012 r. całość składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ustalonych od podstawy wymiaru odpowiadającej kwocie tego zasiłku, z uwzględnieniem ograniczenia w postaci rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Przepisy ustawy nowelizującej regulujące umorzenie zadłużenia z tytułu składek bądź wyznaczenie przez ZUS nowego terminu ich zapłaty na mocy art. 8 ustawy nowelizującej znajdą zastosowanie również do wspólników spółki cywilnej, którzy w okresie do 1 stycznia 1999 r. do 31 marca 2001 r. nie byli wpisani do ewidencji działalności gospodarczej. Przepisy ustawy nowelizującej przewidujące należności z tytułu składek nie będą natomiast stosowane do osób, za które w związku z prowadzoną pozarolniczą działalnością lub współpracą przy niej zostały opłacone należne składki i które z tego tytułu pobrały świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Wszystkie wyżej przedstawione regulacje prawne, z wyjątkiem dotyczącej art. 36 ust. 6 ustawy systemowej, mają wejść w życie po upływie od 1. dnia miesiąca następującego po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia (Sejm RP po uchwaleniu ustawy nowelizującej przekazał ją Senatowi RP). Zatem prawdopodobnie będzie to 1 sierpnia br.
Podstawa prawna: art. 1, 3–10 ustawy z 3 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy – Prawo bankowe (druk sejmowy nr 1773).
