Kiedy przysługuje Ci prawo do odliczenia VAT?

Zgodnie z jedną z podstawowych zasad podatku od towarów i usług, zasadą neutralności tego podatku, prowadzącym działalność gospodarczą podatnikom przysługuje prawo do odliczenia podatku naliczonego. Jest to prawo, a nie obowiązek podatnika.



Wyjątkami od tej podstawowej zasady, gdy podatnik, którego rozliczasz, nie może skorzystać z prawa do odliczenia podatku naliczonego, są przypadki dotyczące niektórych drobnych przedsiębiorców, podatników świadczących usługi turystyki, u których podstawą opodatkowania jest marża, oraz podatników, którzy dokonują dostawy dzieł sztuki, przedmiotów kolekcjonerskich i antyków, gdy podstawą opodatkowania jest marża oraz podatników nabywających towary używane, dzieła sztuki, przedmioty kolekcjonerskie i antyki, jeżeli podlegały opodatkowaniu na zasadzie marży.

1. Jeżeli podatnik świadczący usługi taksówek osobowych (PKWiU 60.22.11-00.00) wybierze opodatkowanie tych usług w formie ryczałtu według stawki 3%, o czym musi pisemnie zawiadomić naczelnika urzędu skarbowego w terminie do końca miesiąca poprzedzającego okres, w którym będzie stosował ryczałt, nie może skorzystać z prawa do odliczenia VAT naliczonego (art. 114 nowej ustawy o VAT).

2. Jeżeli podatnik świadczący usługi turystyki, których podstawą opodatkowania jest marża (różnica między kwotą należności, którą ma zapłacić nabywca usługi, a ceną nabycia przez podatnika od innych podatników dla bezpośredniej korzyści turysty) od towarów i usług nabytych dla bezpośredniej korzyści turysty, to nie przysługuje mu prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwoty podatku naliczonego od towarów i usług nabytych dla bezpośredniej korzyści turysty (art. 119 ust. 4 nowej ustawy o VAT).

3. Jeżeli podatnik dokonuje dostaw towarów opodatkowanych, gdy podstawą opodatkowania jest marża (stanowiąca różnicę między całkowitą kwotą, którą ma zapłacić nabywca towaru, a kwotą nabycia pomniejszoną o kwotę podatku nie może on zastosować obniżenia kwoty lub zwrotu różnicy podatku należnego do nabywanych przez siebie:
a) dzieł sztuki, przedmiotów kolekcjonerskich i antyków przez niego importowanych,
b) dzieł sztuki nabytych od ich twórców lub spadkobierców twórców,
c) dzieł sztuki nabytych od podatnika niebędącego podatnikiem, opodatkowanym na takich samych zasadach (art. 120 ust. 17 nowej ustawy o VAT).

4. Obniżenia kwoty lub zwrotu różnicy podatku należnego nie stosuje się również do nabywanych przez podatnika towarów używanych, dzieł sztuki, przedmiotów kolekcjonerskich i antyków, jeżeli podlegały opodatkowaniu na zasadzie marży (art. 120 ust. 19 nowej ustawy o VAT).

Po 1 maja 2004 r. nadal obowiązuje zasada, według której nie możesz odliczyć podatku naliczonego związanego z towarami i usługami, gdy nie zostaną one wykorzystane przez podatnika do wykonywania czynności zwolnionych z VAT.

Prawo podatnika do odliczenia podatku naliczonego jest ograniczone częściowo w przypadku nabycia samochodów osobowych oraz innych pojazdów samochodowych o dopuszczalnej ładowności mniejszej niż określona według ustawowego wzoru na dopuszczalną ładowność. Wtedy bowiem rozliczany przez Ciebie podatnik może odliczyć tylko w 50% kwoty podatku określonej w fakturze - nie więcej jednak niż 5.000 zł (art. 86 ust. 3 nowej ustawy o VAT).

Zwróć uwagę, że ograniczenie to nie ma zastosowania, w przypadku:
1) gdy odprzedaż lub oddanie w odpłatne używanie na podstawie umowy leasingu tych samochodów (pojazdów) stanowi przedmiot działalności podatnika,
2) pojazdów specjalnych - jeżeli z wyciągu ze świadectwa homologacji lub z odpisu decyzji zwalniającej z obowiązku uzyskania świadectwa homologacji, wydawanych zgodnie z przepisami prawa o ruchu drogowym, wynika, że jest to pojazd specjalny,
3) pojazdów samochodowych do przewozu co najmniej 10 osób łącznie z kierowcą - jeżeli z wyciągu ze świadectwa homologacji lub z odpisu decyzji zwalniającej z obowiązku uzyskania świadectwa homologacji, wydawanych zgodnie z przepisami prawa o ruchu drogowym, wynika takie przeznaczenie.

Usługobiorca użytkujący samochód na podstawie umowy najmu, dzierżawy, leasingu lub innej umowy o podobnym charakterze może odliczyć kwotę podatku naliczonego w wysokości 50% kwoty podatku naliczonego od czynszu (raty) lub innych płatności wynikających z zawartej umowy, udokumentowanych fakturą. Suma kwot w całym okresie użytkowania samochodu, dotycząca jednego samochodu, nie może jednak przekroczyć kwoty 5.000 zł.



Nowym uregulowaniem jest prawo do odliczenia podatku naliczonego od zakupów towarów i usług w kraju lub zaimportowanych do kraju, gdy zostały one wykorzystane przy czynnościach wykonywanych przez podatnika VAT poza terytorium kraju (art. 86 ust. 8 pkt 1 nowej ustawy o VAT).
Podatnik ma prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego, jeżeli importowane lub nabyte towary i usługi dotyczą dostawy towarów lub świadczenia usług przez podatnika poza terytorium kraju, jeżeli kwoty te mogłyby być odliczone, gdyby czynności te były wykonywane na terytorium kraju, a podatnik posiada dokumenty, z których wynika związek odliczonego podatku z tymi czynnościami.

Możesz zatem odliczyć podatek naliczony, w przypadku gdy rozliczany przez Ciebie podatnik wykonuje czynności za granicą, które byłyby opodatkowane w kraju, gdyby je tu wykonywał, nawet wtedy gdy u podatnika tego nie powstaje podatek należny, czynności te nie podlegają bowiem polskiemu podatkowi VAT. Pamiętaj jednak, że aby skorzystać z tego uprawnienia, należy posiadać dokumenty, z których wynika związek odliczonego podatku z tymi czynnościami.

Podatnik może również skorzystać z prawa do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony w razie przekazania prezentów o małej wartości i próbek, jeżeli ich przekazanie (wręczenie) wiązało się bezpośrednio z prowadzonym przez Twojego podatnika przedsiębiorstwem. Przekazanie takie nie stanowi czynności podlegającej opodatkowaniu, jednakże prawo do odliczenia podatnikowi przysługuje.

Podatnik ma prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego, jeżeli importowane lub nabyte towary i usługi dotyczą czynności przekazania prezentów o małej wartości i próbek, jeżeli ich przekazanie (wręczenie) wiązało się bezpośrednio z prowadzonym przez podatnika przedsiębiorstwem (art. 7 ust. 3-7 nowej ustawy o VAT).

Rozliczany przez Ciebie podatnik ma też prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego, jeżeli importowane lub nabyte towary i usługi dotyczą następujących czynności wykonywanych na terytorium kraju:

1) transakcji ubezpieczeniowych i reasekuracyjnych, w tym świadczonych przez brokerów ubezpieczeniowych i agentów ubezpieczeniowych,
2) udzielania i pośrednictwa w udzieleniu kredytu oraz zarządzania kredytem przez kredytodawcę,
3) pośrednictwa lub wszelkich działań w zakresie gwarancji kredytowych lub jakiegokolwiek innego zabezpieczenia pieniędzy oraz zarządzania gwarancjami kredytowymi przez kredytodawcę,
4) transakcji, w tym pośrednictwa, dotyczących rachunków terminowych i bieżących, płatności, przelewów, długów, czeków i innych zbywalnych instrumentów finansowych, z wyłączeniem inkasa należności i faktoringu,
5) transakcji, w tym pośrednictwa dotyczącego walut, banknotów i monet używanych jako prawne środki płatnicze, oprócz przedmiotów kolekcjonerskich (przedmioty kolekcjonerskie to monety ze złota, srebra oraz innych metali lub banknoty, które nie są zwykle używane jako prawny środek płatniczy, a także monety o wartości numizmatycznej),
6) transakcji, w tym pośrednictwa, z wyłączeniem zarządzania i przechowywania, których przedmiotem są akcje, udziały w spółkach i stowarzyszeniach, obligacje i inne papiery wartościowe. Nie dotyczy to jednak dokumentów ustanawiających tytuł prawny do towarów oraz następujących praw lub papierów wartościowych:
a) prawa do określonego udziału w nieruchomości,
b) praw rzeczowych dających ich posiadaczowi prawo użytkowania w stosunku do nieruchomości,
c) udziałów lub akcji, dających ich posiadaczowi prawo własności lub użytkowania w stosunku do nieruchomości lub jej części
- w przypadku gdy miejscem świadczenia tych usług jest terytorium państwa trzeciego lub gdy usługi dotyczą bezpośrednio towarów eksportowanych, pod warunkiem że podatnik posiada dokumenty, z których wynika związek odliczonego podatku z tymi czynnościami.



Zasada neutralności podatku VAT ma również znaczenie przy określeniu terminu, w jakim podatnik może dokonać odliczenia podatku naliczonego. Zasadniczo, według VI Dyrektywy prawo to powstaje w momencie powstania obowiązku podatkowego w odniesieniu do podatku podlegającego odliczeniu. W nowej ustawie o VAT przyjęto kilka rozwiązań w zależności od tytułu, z którego powstaje podatek naliczony (art. 86 ust. 10 nowej ustawy o VAT). Prawo do obniżenia kwoty podatku należnego powstaje:

1) w rozliczeniu za okres, w którym podatnik otrzymał fakturę albo dokument celny,
2) w przypadkach importu usług, dla której podatnikiem jest ich nabywca, oraz wewnątrzwspólnotowego nabycia towarów - w rozliczeniu za okres, w którym powstał obowiązek podatkowy w podatku należnym u nabywcy odpowiednio od importu usług lub wewnątrzwspólnotowego nabycia towarów lub od dostawy towarów, dla której podatnikiem jest nabywca,
3) w przypadku nabycia towarów i usług, dostaw energii elektrycznej i cieplnej oraz gazu przewodowego, świadczenia usług telekomunikacyjnych i radiokomunikacyjnych oraz świadczenia usług wymienionych w poz. 138 i poz. 153 załącznika nr 3 do nowej ustawy o VAT, jeżeli faktura zawiera informację, jakiego okresu dotyczy - w rozliczeniu za okres, w którym przypada termin płatności,
4) w przypadku dokonania spisu z natury w związku z przekroczeniem granicy, 10.000 euro dla zwolnienia podmiotowego - nie później niż w rozliczeniu za okres, w którym dokonano tego spisu,
5) w przypadku stosowania w imporcie towarów procedury uproszczonej, polegającej na wpisie do rejestru zgodnie z przepisami celnymi - za okres rozliczeniowy, w którym podatnik dokonał wpisu do rejestru. Obniżenia kwoty podatku należnego możesz jednak dokonać pod warunkiem zapłaty podatku wykazanego w tym rejestrze.

Jeżeli podatnik nie dokona obniżenia kwoty podatku należnego w terminach wymienionych wyżej, może obniżyć kwotę podatku należnego również w deklaracji podatkowej za następny okres rozliczeniowy.

Jeżeli otrzymasz fakturę z tytułu nabycia towarów i usług lub od komitenta z tytułu dostawy towarów będącej przedmiotem umowy komisu, przed nabyciem prawa do rozporządzania towarem jak właściciel albo przed wykonaniem usługi możesz dokonać obniżenia kwoty podatku należnego dopiero z chwilą nabycia prawa do rozporządzania towarem lub z chwilą wykonania usługi.

Prawo do odliczenia podatku naliczonego u nabywcy towaru i usługi, zgodnie z VI Dyrektywą, nie powinno powstać przed zaistnieniem obowiązku podatkowego u dostawcy towaru i usługi.

Zasadniczo więc prawo do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony związane jest z otrzymaniem faktury oraz z nabyciem towaru i usługi.

Nie dotyczy to przypadków, gdy faktura dokumentuje czynności, od których obowiązek podatkowy powstał zgodnie z art. 19 ust. 13 pkt 1, 2, 4, 7, 9-11 nowej ustawy o VAT, tj. upływu terminu płatności, jeżeli został on określony w umowie właściwej dla rozliczeń z tytułu dostaw energii elektrycznej i cieplnej oraz gazu przewodowego, świadczenia usług telekomunikacyjnych i radiokomunikacyjnych, rozprowadzania wody, gospodarki ściekami, wywozu i unieszkodliwiania odpadów, usług sanitarnych i pokrewnych świadczenia usług wymienionych - gdyż wtedy obowiązek podatkowy powstaje z upływem terminu płatności.

Natomiast w wymienionych poniżej przypadkach obowiązek podatkowy powstaje z chwilą otrzymania całości lub części zapłaty, co musi być udokumentowane fakturą, niezależnie od momentu nabycia prawa do rozporządzania towarem lub chwili wykonania usługi:
1) otrzymania całości lub części zapłaty z tytułu wykonania usług transportowych, spedycyjnych, przeładunkowych, w portach morskich i handlowych, budowlanych i budowlano-montażowych - nie później niż 30. dnia od dnia wykonania tych usług,
2) otrzymania całości lub części zapłaty z tytułu świadczenia na terytorium kraju usług najmu, dzierżawy, leasingu lub usług o podobnym charakterze, a także usług ochrony osób oraz usług ochrony, dozoru i przechowywania mienia, usług w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego oraz usług stałej obsługi prawnej i biurowej - nie później niż z upływem terminu płatności określonego w umowie lub fakturze,
3) otrzymania całości lub części zapłaty z tytułu usług komunikacji miejskiej - nie później niż z dniem wystawienia faktury,
4) otrzymania całości lub części zapłaty z tytułu świadczenia na terytorium kraju usług sprzedaży praw lub udzielania licencji i sublicencji, przeniesienia lub cesji praw autorskich, patentów, praw do znaków fabrycznych, handlowych, oddania do używania wspólnego znaku towarowego albo wspólnego znaku towarowego gwarancyjnego, albo innych pokrewnych praw - nie później niż z upływem terminu płatności określonego w umowie lub fakturze,
5) otrzymania całości lub części wkładu budowlanego lub mieszkaniowego - nie później jednak niż z chwilą ustanowienia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego lub ustanowienia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, lub przekształcenia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego na spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, lub ustanowienia odrębnej własności lokalu mieszkalnego lub lokalu o innym przeznaczeniu, lub wydania albo przeniesienia własności lokalu lub własności domów jednorodzinnych w przypadku czynności:
a) ustanowienia na rzecz członka spółdzielni mieszkaniowej spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego lub ustanowienia na rzecz członka spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, lub ustanowienia na rzecz członka odrębnej własności lokalu mieszkalnego lub lokalu o innym przeznaczeniu, lub przeniesienia własności lokalu w rozumieniu przepisów o spółdzielniach mieszkaniowych,
b) przeniesienia na rzecz członka spółdzielni mieszkaniowej własności domu jednorodzinnego w rozumieniu przepisów o spółdzielniach mieszkaniowych,
6) otrzymania całości lub części zapłaty - z tytułu czynności wykonywanych na rzecz członków spółdzielni, którym przysługują spółdzielcze prawa do lokali, członków spółdzielni będących właścicielami lokali lub na rzecz właścicieli lokali, niebędących członkami spółdzielni, za które są pobierane opłaty - nie później niż z upływem terminu płatności.

Nieskorzystanie z prawa do odliczenia w opisanych wyżej terminach nie pozbawia ostatecznie rozliczanego przez Ciebie podatnika prawa do odliczenia. Jeżeli podatnik nie dokonał obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego, może obniżyć kwotę podatku należnego, dokonując korekty deklaracji podatkowej (art. 86 ust 13 nowej ustawy o VAT). Korekta musi zostać dokonana za okres, w którym wystąpiło prawo do obniżenia podatku należnego, nie później jednak niż w ciągu 5 lat, licząc od początku roku, w którym wystąpiło prawo do obniżenia podatku należnego.

Jeżeli rozliczany przez Ciebie podatnik nie wykonał czynności opodatkowanych w okresie gdy ma prawo dokonać odliczenia podatku naliczonego, kwotę podatku naliczonego za ten okres przenosisz do rozliczenia na następny okres rozliczeniowy (art. 86 ust. 19 nowej ustawy o VAT.

Z możliwości do odliczenia podatku naliczonego mogą skorzystać podmioty, które dokonują wewnątrzwspólnotowej dostawy nowych środków transportu, w przypadku gdy okoliczności nie wskazują na to, że mają oni zamiar wykonywać tę czynność w sposób częstotliwy, jednak z tego tytułu stają się podatnikami VAT. Dla nich kwotą podatku naliczonego jest kwota stanowiąca równowartość 22% kwoty należnej z tytułu dostawy nowego środka transportu, nie wyższa jednak niż kwota podatku zawartego w fakturze stwierdzającej nabycie tego środka lub dokumencie celnym albo podatku zapłaconego przez tego podatnika od wewnątrzwspólnotowego nabycia tego środka (art. 86 ust. 20 nowej ustawy o VAT).





Zasadniczo zwrot różnicy podatku następuje na rachunek bankowy podatnika w banku mającym siedzibę na terytorium kraju wskazanym w zgłoszeniu identyfikacyjnym, w terminie 60 dni od dnia złożenia rozliczenia przez podatnika. Jeżeli jednak zasadność zwrotu wymaga dodatkowego sprawdzenia, naczelnik urzędu skarbowego może przedłużyć ten termin do czasu zakończenia postępowania wyjaśniającego. Jeżeli przeprowadzone postępowanie wykaże zasadność zwrotu, rozliczanemu przez Ciebie podatnikowi należą się ponad kwotę zwrotu odsetki w wysokości 50% odsetek od zaległości podatkowych.

Jeżeli różnica podatku do zwrotu przekracza wartość podatku naliczonego związanego z nabyciem towarów lub usług, które na podstawie przepisów o podatku dochodowym są zaliczane przez podatnika do środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych podlegających amortyzacji, powiększona o 22% obrotu podatnika opodatkowanego stawkami niższymi niż stawka podstawowa, kwota ta podlega zwrotowi w terminie 180 dni od dnia złożenia deklaracji podatkowej.

W uzasadnionych wypadkach, na umotywowany wniosek podatnika, terminy te mogą ulec skróceniu, np. w przypadku gdy podatnik prowadzi działalność sezonową.



W odniesieniu do niektórych podmiotów zostały uregulowane odrębnie zasady odliczenia podatku naliczonego i zwrotu VAT. Są określone w rozporządzeniu Ministra Finansów z 27 kwietnia 2004 r. w sprawie zwrotu podatku niektórym podatnikom, zaliczkowego zwrotu podatku, zasad wystawiania faktur, sposobu ich przechowywania oraz listy towarów i usług, do których nie mają zastosowania zwolnienia od podatku od towarów i usług (Dz.U. nr 97, poz. 971). Dotyczy to:

1) przedstawicielstw dyplomatycznych, urzędów konsularnych oraz członków personelu tych przedstawicielstw i urzędów, a także innych osób zrównanych z nimi na podstawie ustaw, umów lub zwyczajów międzynarodowych, jeżeli nie są obywatelami polskimi i nie mają stałego pobytu na terytorium kraju,
2) Sił Zbrojnych Państw - Stron Traktatu Północnoatlantyckiego oraz Sił Zbrojnych Państw-Stron Traktatu Północnoatlantyckiego uczestniczących w Partnerstwie dla Pokoju, wielonarodowych Kwater i Dowództw i ich personelu cywilnego,
3) podmiotów nieposiadających siedziby, miejsca zamieszkania, stałego miejsca prowadzenia działalności na terytorium kraju, niezarejestrowanych na potrzeby podatku na terytorium kraju,
4) organizacji humanitarnych, charytatywnych lub edukacyjnych, których działalność jest zaliczana do działalności pożytku publicznego w rozumieniu przepisów ustawy z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. nr 96, poz. 873).

Podstawa prawna:
- art. 86-89 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. nr 54, poz. 535),
- rozporządzenie Ministra Finansów z 27 kwietnia 2004 r. w sprawie zwrotu podatku niektórym podatnikom, zaliczkowego zwrotu podatku, zasad wystawiania faktur, sposobu ich przechowywania oraz listy towarów i usług, do których nie mają zastosowania zwolnienia od podatku od towarów i usług (Dz.U. nr 97 poz. 971).

Autor: Wiesław Adamczyk, doradca prawny