Jakie są przesłanki ustalania przyczyn wypadku przy pracy?

Sprawa dotyczyła pracownika zatrudnionego w zakładzie zbożowym od 1 lipca 1971 r. do 29 marca 2002 r. (tj. do dnia śmierci) na stanowisku młynarza zmianowego - robotnika. Pracownik cierpiał na zespół Marfana i pozostawał pod opieką lekarską. Ze względu na rozpoznaną chorobę w zaświadczeniach lekarskich wpisywano mu przeciwwskazania i zalecenia, co do charakteru pracy. Ostatnie zaświadczenie lekarskie z 18 września 2001 r., ważne do 18 września 2002 r. wskazywało, że pracownik jest zdolny do wykonywania pracy na stanowisku młynarza - robotnika w szkłach korekcyjnych i może dźwigać ciężary do 10 kg.

28 marca 2002 r. pracownik i jego współpracownik przystąpili do pracy.
Pracownik, w czasie kiedy odkurzał pomieszczenie odkurzaczem przemysłowym zasłabł i po przewiezieniu do szpitala zmarł podczas zabiegu operacyjnego.

Bezpośrednią przyczyną zgonu było ostre rozwarstwienie aorty, do którego doszło wskutek rozpoznanego wcześniej Zespołu Marfana.

Powołany w zakładzie pracy zespół powypadkowy stwierdził, że powyższy wypadek nie jest wypadkiem przy pracy, a inspektor pracy nie znalazł podstaw do wystąpienia z wnioskiem o ponowne ustalenie okoliczności i przyczyn wypadku.

Powodowie - spadkobiercy pracownika domagali się sprostowania protokołu powypadkowego oraz ustalenia, że zdarzenie z 28 marca 2002 r. skutkujące śmiercią pracownika było wypadkiem przy pracy.

Sprawa trafiła do sądu rejonowego.

Sąd rejonowy oddalił powództwo. W uzasadnieniu wyroku podkreślił, że z uwagi na datę, w jakiej miały miejsce powyższe zdarzenia do oceny powództwa spadkobierców pracownika należało stosować art. 6 ust. 1 ustawy z 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz. U. z 1983 r. nr 30, poz. 144 z późn. zm., dalej: ustawa wypadkowa z 1975 r.), który określa wypadek przy pracy, jako zdarzenie nagłe, wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło w związku z pracą.

Mając na uwadze zgromadzone w sprawie dowody, sąd rejonowy uznał, że ani praca wykonywana w dniu zdarzenia, ani wcześniejsze, określone prace, wykonywane w okresie od 2000 r. do kwietnia 2002 r. nie mogą być uznane za przyczynę zewnętrzną wypadku przy pracy w rozumieniu wskazanego wyżej art. 6 ust. 1 ustawy wypadkowej z 1975 r. Taką przyczyną nie jest również dopuszczenie pracownika do pracy na podstawie zaświadczenia lekarskiego z 18 września 2001 r. ważnego do 18 września 2002 r.

Powodowie zaskarżyli wyrok do sądu okręgowego. Ich zdaniem sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił wszystkich okoliczności dotyczących warunków pracy.

Sąd okręgowy oddalił apelację powodów. W uzasadnieniu wyroku stwierdził, że sąd rejonowy przeprowadził dokładnie postępowanie dowodowe w sprawie. Zgodnie z wnioskiem powodów sąd okręgowy dodatkowo dopuścił dowód z opinii Instytutu Medycyny Pracy, aby sprawdzić, czy zadziałał jakikolwiek czynnik zewnętrzny na niesprawny organizm pracownika i czy pozostawał on w związku z pracą, jak również czy w efekcie tego zadziałania nastąpił wypadek śmiertelny.

Biegły wskazał, że odkurzanie pomieszczenia przy użyciu odkurzacza przemysłowego o wadze 7 kg, który był przesuwany na zamontowanych kółkach nie były przyczyną, bądź współprzyczyną ostrego tętniaka rozwarstwiającego aorty u pracownika. Tętniak ten był natomiast powikłaniem zespołu Marfana, który rozpoznany był już w czerwcu 1971 r. Powyższe ciężkie, aczkolwiek typowe dla zespołu Marfana powikłanie mogło zaistnieć w dowolnym miejscu i czasie, także w zupełnym spoczynku oraz w czasie normalnej pozazawodowej aktywności życiowej.

Powodowie nie zgodzili się z biegłym i wnieśli skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego.

Sąd oddalił skargę kasacyjną powodów.

Sąd Najwyższy uznał, że w omawianej sprawie nie miała miejsca sytuacja, która pozwalałaby przyjąć, że do rozwarstwienia aorty u zmarłego doszło w związku z nadmiernym wysiłkiem fizycznym.

Do rozwarstwienia aorty nie doszło w czasie wykonywania prac związanych z nadmiernym wysiłkiem ani w krótkim (liczonym w godzinach) czasie po ich zakończeniu. W dniach poprzedzających wypadek: 25 i 26 marca 2002 r. (poniedziałek i wtorek) pracownik nie świadczył pracy - korzystał z urlopu wypoczynkowego, a w dniach 27 i 28 marca 2008 r. (środa i czwartek) nie wykonywał jakichkolwiek prac wzbronionych, nie podejmował czynności zawodowych nieodpowiadających zaleceniom zawartym w zaświadczeniach lekarskich dopuszczających go do pracy, przede wszystkim nie dźwigał ciężarów zabronionych ze względu na wyraźne przeciwwskazania zdrowotne.

Ponadto Sąd Najwyższy stwierdził, że biegli ustanowieni w sprawie zgodnie uznali, że wyłączną przyczyną śmierci pracownika była chorobasamoistna w postaci zespołu Marfana, że nie było innych współprzyczyn jego zgonu w postaci czynników zewnętrznych związanych z pracą.

Dlatego nie ma podstaw, aby twierdzić, że nagłe rozwarstwienie aorty, które przypadkowo wystąpiło u niego w miejscu i czasie pracy, miało związek z tą pracą lub warunkami, w których była ona wykonywana.

Sąd podkreślił, że na istotę wypadku przy pracy składa się nagłość zdarzenia, przyczyna zewnętrzna i związek zdarzenia z pracą, wykonywaną przez pracownika.

W omawianej sprawie ustalono, że zostały spełnione dwie z trzech przesłanek uznania zdarzenia za wypadek przy pracy. Było to zdarzenie niewątpliwie nagłe i nastąpiło w związku z pracą - podczas wykonywania przez pracownika zwykłych czynności w miejscu i czasie pracy. Nie została natomiast potwierdzona (w postępowaniu dowodowym) przesłanka wywołania nagłego zdarzenia przyczyną zewnętrzną.

Sądy obu instancji - w oparciu o zgodne i jednoznaczne wnioski opinii biegłych - przyjęły, że zdarzenie z 28 marca 2002 r., które doprowadziło do śmierci pracownika, było następstwem samoistnej choroby pracownika (zespołu Marfana, w którego przebiegu rozwarstwienie aorty jest typowym objawem) i nie było spowodowane przyczyną zewnętrzną.

Sąd stwierdził także, że obowiązek pracodawcy dopuszczenia do pracy pracownika legitymującego się aktualnym orzeczeniem lekarskim o braku przeciwwskazań do jej wykonywania oraz wykonanie tego obowiązku nie może być oceniane, jako zewnętrzna, współprzyczyna wypadku przy pracy.

Zawarta w orzeczeniach lekarskich stwierdzających brak przeciwwskazań do pracy pracownika na określonym stanowisku ocena jego zdolności do świadczenia pracy, uwzględniająca pewne ograniczenia w jej wykonywaniu podyktowane względami zdrowotnymi pracownika, mieściła się - co potwierdził biegły - w granicach „dopuszczalnej merytorycznej oceny zastrzeżonej dla lekarza przeprowadzającego badania okresowe". Dlatego też nie można uznać, że dopuszczenie do pracy pracownika na podstawie orzeczenia lekarskiego z 18 września 2001 r., ważnego do 18 września 2002 r., aktualnego na datę jego śmierci, za zewnętrzną przyczynę wypadku zaistniałego 28 marca 2002 r. - podsumował sąd.

Za zewnętrzną przyczynę wypadku może być uznane dopuszczenie pracownika do pracy na podstawie zaświadczenia lekarskiego zawierającego oczywiście błędną ocenę jego zdrowia.

Należy pamiętać, że o wypadku przy pracy można mówić, gdy zdarzenie jest nagłe, związane z pracą i spowodowane czynnikami zewnętrznymi - pochodzącymi spoza organizmu pracownika.

Czasami ma, bowiem miejsce sytuacja, że pracownik jest już dotknięty określoną chorobą, czy też schorzeniem, a przyczyna zewnętrzna wypadku dodatkowo pogorszyła stan zdrowia pracownika, co w konsekwencji doprowadziło do wypadku przy pracy lub też odwrotnie - przyczyny zewnętrzne nie miały wpływu na śmierć lub pogorszenie stanu zdrowia pracownika, który jest już dotknięty określoną chorobą i pogorszenie stanu zdrowia lub śmierć pracownika miały związek tylko z tą chorobą.

Dlatego też trzeba za każdym razem stwierdzić, czy śmierć pracownika lub pogorszenie stanu jego zdrowia w miejscu świadczenia pracy lub w drodze do niej była skutkiem choroby, na którą cierpiał już wcześniej, czy też miała związek ze świadczoną przez pracownika pracą.

Dla oceny tego, czy dane zdarzenie można uznać za zewnętrzną przyczynę wypadku przy pracy niebagatelne znaczenie ma też zaświadczenie wydane przez lekarza medycyny pracy, które w razie, gdy pracownik cierpi na określone schorzenie zawiera przeciwwskazania do wykonywania określonej pracy lub też konkretnych czynności.

Art. 229 § 4 kp ustanawia zakaz dopuszczenia pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego. Oznacza to, że za zewnętrzną przyczynę wypadku przy pracy może być potraktowane:

1. dopuszczenie przez pracodawcę pracownika do pracy bez przeprowadzenia badań lekarskich, czy też kontrolnych lub
2. dopuszczenie pracownika do pracy na podstawie nieaktualnego orzeczenia lekarskiego lub
3. gdy orzeczenie lekarskie jest w oczywisty sposób błędne, czyli zawiera oczywiście błędną ocenę stanu zdrowia pracownika lub
4. gdy pracodawca dopuszcza pracownika do wykonywania określonej pracy nie uwzględniając przeciwwskazań do jej wykonywania zawartych w orzeczeniu lekarskim.

Wyrok Sądu Najwyższego z 18 sierpnia 2009 r., sygn. akt I PK 18/09.