Kto ma prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego, tzw. trzynastki? Jakie składniki wliczamy do podstawy jej wymiaru, jaka jest jej wysokość? To tylko niektóre pytania pojawiające się przy obliczaniu trzynastki. Jak ją obliczyć poprawnie, dowiesz się z tekstu.
Dodatkowe wynagrodzenie roczne dla pracowników jednostek sfery budżetowej, tzw. trzynastkę, wypłaca się z wyodrębnionych na ten cel środków, nie później niż w ciągu pierwszych 3 miesięcy roku kalendarzowego następującego po roku, za który to dodatkowe wynagrodzenie przysługuje. Wyjątek stanowi tu sytuacja, gdy stosunek pracy z pracownikiem rozwiązano wskutek likwidacji pracodawcy. Wtedy trzynastkę należy wypłacić w dniu rozwiązania stosunku pracy.
Zasady przyznawania i wypłaty trzynastek określa ustawa z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (Dz.U. nr 160, poz. 1080 ze zm.) – dla pracowników ze sfery budżetowej, przepisy wewnętrzne (pracodawcy mogą powoływać się w nich na przepisy wspomnianej ustawy) – dla pracowników zatrudnionych u pracodawców prywatnych.
Ze względu na to, że pracodawcy prywatni – o ile zdecydują się na wypłatę trzynastki – mogą w dowolny sposób regulować zasady jej przyznawania i wypłaty, w poniższym tekście omówiliśmy zasady wypłaty trzynastki dla pracowników zatrudnionych w sferze budżetowej.
Jaki jest termin wypłaty trzynastki?
Pracodawcy z jednostek sfery budżetowej mają obowiązek wypłacić pracownikom trzynastkę najpóźniej do końca 3. miesiąca następującego po roku, za który przysługuje to wynagrodzenie. Zatem ostatecznym terminem wypłaty dodatkowego wynagrodzenia rocznego za 2008 r. jest 31 marca 2009 r.
| W razie likwidacji zakładu pracy trzynastkę należy wypłacić pracownikom w dniu rozwiązania stosunku pracy. Pracodawca może wypłacić trzynastkę wcześniej również w przypadku, gdy stosunek pracy z pracownikiem, który ma prawo do tego wynagrodzenia, zostaje rozwiązany np. w związku z przejściem na emeryturę – wówczas świadczenie to wypłaca się w dniu rozwiązania stosunku pracy. Jeśli pracodawca tego nie zrobi – ostatecznym terminem wypłaty będzie 31 marca następnego roku. |
W jaki sposób ustalić prawo do trzynastki?
Co do zasady, dodatkowe wynagrodzenie roczne (trzynastka) przysługuje w pełnej wysokości pracownikowi, który przepracował u danego pracodawcy cały rok kalendarzowy (pozostawał w zatrudnieniu od 1. do ostatniego dnia roboczego w danym roku). Natomiast prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego w wysokości proporcjonalnej do okresu przepracowanego ma pracownik, który przepracował u pracodawcy co najmniej 6 miesięcy w danym roku kalendarzowym.
| Od powyższych zasad istnieją jednak wyjątki przewidziane w ustawie – powodują one, że pracownik – mimo nieprzepracowania wymaganego okresu – nabywa prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego. |
Zgodnie z nimi przepracowanie co najmniej 6 miesięcy warunkujących nabycie prawa do trzynastki nie jest wymagane w przypadkach:
1. nawiązania stosunku pracy w trakcie roku kalendarzowego z nauczycielem i nauczycielem akademickim zgodnie z organizacją pracy szkoły (szkoły wyższej);
Dotyczy to nie tylko nauczycieli placówek feryjnych, ale również nieferyjnych (np. przedszkoli). Zgodnie z ustawą o systemie oświaty, rok szkolny we wszystkich szkołach i placówkach trwa od 1 września do 31 sierpnia następnego roku kalendarzowego. Jeśli zatem stosunek pracy z nauczycielem nawiązano na czas określony na dany rok szkolny – nauczyciel ma prawo do trzynastki w wysokości proporcjonalnej do przepracowanego okresu.
PRZYKŁAD
Dyrektor szkoły podstawowej zatrudnił nauczyciela języka polskiego na czas określony na rok szkolny 2007/2008. Nauczyciel z tego tytułu ma prawo do trzynastki zarówno za 4 miesiące pracy w 2007 r. (od września do grudnia), jak i za 8 miesięcy pracy w 2008 r. (od stycznia do sierpnia).
2. zatrudnienia pracownika do pracy sezonowej, jeżeli umowa o pracę została zawarta na sezon trwający nie krócej niż 3 miesiące;
PRZYKŁAD
Z pracownikiem obsługi szkoły zawarto umowę o pracę na sezon grzewczy trwający od 1 października 2008 r. do 30 kwietnia 2009 r. Pracownik nabywa prawo do trzynastki w wymiarze proporcjonalnym za 2008 r. i 2009 r. – umowa o pracę obejmuje bowiem sezon trwający nie krócej niż 3 miesiące (7 miesięcy).
3. powołania pracownika do czynnej służby wojskowej albo skierowania do odbycia służby zastępczej;
4. rozwiązania stosunku pracy w związku z:
- przejściem na emeryturę, rentę szkoleniową albo rentę z tytułu niezdolności do pracy lub świadczenie rehabilitacyjne,
- przeniesieniem służbowym, powołaniem lub wyborem,
- likwidacją pracodawcy albo zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn dotyczących pracodawcy,
- likwidacją jednostki organizacyjnej pracodawcy lub jej reorganizacją;
5. podjęcia zatrudnienia:
- w wyniku przeniesienia służbowego,
- na podstawie powołania lub wyboru,
- w związku z likwidacją poprzedniego pracodawcy albo ze zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn dotyczących tego pracodawcy,
- w związku z likwidacją jednostki organizacyjnej poprzedniego pracodawcy lub jej reorganizacją,
- po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej albo po odbyciu służby zastępczej;
6. korzystania:
- z urlopu wychowawczego,
- z urlopu dla poratowania zdrowia,
- przez nauczyciela lub nauczyciela akademickiego z urlopu do celów naukowych, artystycznych lub kształcenia zawodowego;
7. wygaśnięcia stosunku pracy w związku ze śmiercią pracownika.
Trzynastka po przepracowaniu co najmniej 6 miesięcy – jak to rozumieć?
Przepisy uzależniają prawo pracownika do trzynastki od przepracowania określonego okresu – nie precyzują jednak, jak rozumieć pojęcie „przepracowanie”. Z tego powodu pojawiły się wątpliwości, czy dodatkowe wynagrodzenie roczne należy się po efektywnym przepracowaniu danego okresu (wyłączając dni usprawiedliwionej nieobecności w pracy, jak np. absencja chorobowa, urlop macierzyński), czy też istotny jest sam fakt pozostawania w zatrudnieniu.
Również orzecznictwo sądowe nie jest w tej kwestii jednoznaczne:
1) Prawo do trzynastki zależy od czasu efektywnie przepracowanego.
Zdaniem Sądu Najwyższego: Czas przepracowany to czas efektywnej pracy. Warunkiem nabycia prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego w pełnej wysokości na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej jest efektywne przepracowanie u danego pracodawcy pełnego roku kalendarzowego (uchwała Sądu Najwyższego z 25 lipca 2003 r., III PZP 7/03, OSNP 2004/2/26).
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały stanął na stanowisku, że katalog przerw w świadczeniu pracy w czasie trwania stosunku pracy, które w zakresie nabycia prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego równoważą okresy przepracowane, jest zamknięty. Oznacza to, że jedynie przerwy w świadczeniu pracy, tj.: urlop wychowawczy, urlop dla poratowania zdrowia lub urlop do celów naukowych, artystycznych lub zawodowych udzielany nauczycielowi lub nauczycielowi akademickiemu powodują, że pracownik mimo nieprzepracowania 6-miesięcznego okresu w danym roku nabywa prawo do trzynastki za ten rok w wymiarze proporcjonalnym. Tym samym Sąd Najwyższy wykluczył możliwość zaliczenia do tego katalogu innych okresów usprawiedliwionej nieobecności w pracy, jak np. niezdolność do pracy spowodowana chorobą, pobieranie świadczenia rehabilitacyjnego czy przebywanie na urlopie macierzyńskim.
Zdaniem Sądu Najwyższego: Zwolnienie od pracy na czas pełnienia funkcji w zarządzie organizacji związkowej – nie wyklucza prawa do trzynastki. Nauczyciel, zwolniony od pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej z prawem do wynagrodzenia w trybie przepisów art. 31 ust. 2 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych i rozporządzenia Rady Ministrów z 11 czerwca 1996 r. w sprawie trybu udzielania urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w związkach zawodowych oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy zachowuje u pracodawcy prawo do wypłaty dodatkowego wynagrodzenia rocznego na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek strefy budżetowej (uchwała Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2005 r., II PZP 9/05, OSNP 2006/7–8/109).
Wbrew temu, co mogłoby się wydawać, ta uchwała SN nie jest sprzeczna z uchwałą z 25 lipca 2003 r. – stan faktyczny w obu przypadkach jest zupełnie różny. Nie sposób bowiem traktować na równi nieświadczenia pracy z powodu choroby i ustawowego zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.
2) Trzynastka za cały okres pozostawania w stosunku pracy.
Drugie stanowisko, podzielane m.in. przez Departament Prawny Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, jest takie, że do okresów pracy uwzględnianych przy ustalaniu prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego należy zaliczyć wszystkie okresy pozostawania w stosunku pracy (nawet jeśli praca nie była faktycznie świadczona). Zatem do takich okresów można zaliczyć np. okres przebywania na zwolnieniu lekarskim, urlopie macierzyńskim lub okres pobierania świadczenia rehabilitacyjnego.
Biorąc pod uwagę obecne brzmienie przepisów, nie sposób jednoznacznie rozstrzygnąć, która z powyższych interpretacji jest bezwzględnie poprawna. W praktyce o tym, czy dana nieobecność pracownika w pracy będzie miała wpływ na ustalanie prawa do trzynastki, decyduje pracodawca – w ramach posiadanych środków. Z nieoficjalnych informacji wiemy, że w większości urzędów okresy niezdolności do pracy z powodu choroby, pobierania świadczenia rehabilitacyjnego oraz okres przebywania na urlopie macierzyńskim nie mają wpływu na prawo pracownika do dodatkowego wynagrodzenia rocznego.
Kiedy pracownik nie otrzyma dodatkowego rocznego wynagrodzenia?
Ustalając prawo pracownika do trzynastki, należy pamiętać, że przepisy przewidują sytuacje, w których pracownik – mimo przepracowania wymaganego okresu – nie nabywa prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego. Ma to miejsce w razie:
- nieobecności pracownika z przyczyn nieusprawiedliwionych dłużej niż 2 dni,
- stawienia się do pracy lub przebywania w pracy w stanie nietrzeźwości,
- otrzymania przez pracownika kary dyscyplinarnej wydalenia z pracy lub ze służby,
- rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.
| Zdarzenie musiało mieć miejsce w roku, za który ustalane jest prawo do trzynastki! |
Biorąc pod uwagę powyższe sytuacje, w których pracownik nie ma prawa do trzynastki (pomimo przepracowania wymaganego okresu), należy pamiętać, że liczy się rok kalendarzowy, za który ustalane jest prawo do świadczenia. Jeśli przykładowo pracownik był nieobecny w pracy z przyczyn nieusprawiedliwionych w grudniu 2007 r., to pracodawca nie może odmówić mu prawa do trzynastki za 2008 r. – jeśli pracownik spełnia pozostałe warunki do nabycia prawa do świadczenia.
Jak oblicza się dodatkowe wynagrodzenie roczne?
Dodatkowe wynagrodzenie roczne ustala się w wysokości 8,5% sumy wynagrodzenia za pracę osiągniętego przez pracownika w roku, za który przysługuje trzynastka. Przy obliczaniu podstawy wymiaru trzynastki stosuje się zasady obowiązujące przy obliczaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy.
A zatem w podstawie wymiaru trzynastki uwzględnia się wszystkie świadczenia ze stosunku pracy wypłacone pracownikowi w danym roku z wyłączeniem:
- jednorazowych lub nieperiodycznych wypłat za spełnienie określonego zadania bądź za określone osiągnięcie,
- wynagrodzenia za czas gotowości do pracy oraz za czas nie zawinionego przez pracownika przestoju,
- gratyfikacji (nagród) jubileuszowych,
- wynagrodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy (innej niż urlop wypoczynkowy),
- ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy,
- dodatkowego wynagrodzenia radcy prawnego z tytułu zastępstwa sądowego,
- wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną,
- nagród z zakładowego funduszu nagród, dodatkowego wynagrodzenia rocznego, należności przysługujących z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej,
- odpraw emerytalnych lub rentowych albo innych odpraw pieniężnych,
- wynagrodzenia i odszkodowania przysługującego w razie rozwiązania stosunku pracy.
| Wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy wchodzi do podstawy wymiaru trzynastki. |
Obliczając wysokość trzynastki, należy pamiętać, że w podstawie wymiaru tego świadczenia uwzględnia się (w przeciwieństwie do podstawy wymiaru ekwiwalentu urlopowego):
- wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy oraz
- wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przysługujące pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy.
W przypadku ustalania podstawy dodatkowego wynagrodzenia rocznego przysługującego nauczycielowi należy pamiętać, że uwzględnia się:
- wynagrodzenie zasadnicze,
- dodatki: za wysługę lat, motywacyjny, funkcyjny oraz za warunki pracy,
- wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw,
- dodatkowe wynagrodzenie za pracę w porze nocnej,
- odrębne wynagrodzenie za zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze wykonywane w dniu wolnym od pracy,
- wynagrodzenie za pracę w święto,
- dodatek za uciążliwość pracy,
- wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy oraz wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przysługujące pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy.
| Dodatki socjalne – wyłączone są z podstawy wymiaru trzynastki. |
Przy ustalaniu wysokości dodatkowego wynagrodzenia rocznego dla nauczyciela nie uwzględnia się dodatków o charakterze socjalnym, tj.: dodatek mieszkaniowy i dodatek wiejski.
W podstawie wymiaru trzynastki przysługującej nauczycielowi nie znajdą się zatem m.in. takie świadczenia, jak: nagrody (np. nagroda prezydenta miasta, nagroda dyrektora szkoły), wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy z powodu choroby, wynagrodzenie za urlop zdrowotny.
Pracownik otrzymał trzynastkę i zachorował – co z podstawą wymiaru zasiłku
Składniki wynagrodzenia przysługujące pracownikowi za okresy roczne uwzględnia się w podstawie wymiaru wynagrodzenia chorobowego i zasiłków w wysokości 1/12 kwoty wypłaconej za rok poprzedzający miesiąc powstania niezdolności do pracy. Jeśli zatem pracownik zachorował w czerwcu 2008 r., a za 2007 r. otrzymał trzynastkę w wysokości 6.500 zł – w podstawie wymiaru należy uwzględnić 1/12 tej kwoty (pomniejszoną o potrącone składki na ubezpieczenia społeczne finansowane przez pracownika).
Podstawa prawna: – art. 1 ust. 2, art. 2, art. 3, art. 4 ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników sfery budżetowej (Dz.U. nr 160, poz. 1080 ze zm.),
– art. 63 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 ze zm.),
– art. 251 § 3 pkt 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.),
– art. 42 ust. 3 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2005 r. nr 31, poz. 267 ze zm.),
– § 6, § 14 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. nr 2, poz. 14 ze zm.),
– § 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 26 czerwca 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania wynagrodzenia oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy nauczycieli (Dz.U. nr 71, poz. 737 ze zm.).
– art. 63 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 ze zm.),
– art. 251 § 3 pkt 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.),
– art. 42 ust. 3 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2005 r. nr 31, poz. 267 ze zm.),
– § 6, § 14 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. nr 2, poz. 14 ze zm.),
– § 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 26 czerwca 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania wynagrodzenia oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy nauczycieli (Dz.U. nr 71, poz. 737 ze zm.).
Tekst opublikowany: 10 lutego 2009 r.
