Prawo do wcześniejszej emerytury z powodu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki może uzyskać ubezpieczony, który spełnił łącznie wszystkie warunki. Przesłanki te podlegają weryfikacji przez uprawniony do tego Sąd. Więcej na ten temat przeczytasz w tekście.
Stan faktyczny sprawy
Barbara K. w dniu 21 czerwca 1994 r. urodziła niepełnosprawnego syna Adama. Syn od urodzenia wymagał stałej opieki oraz pomocy w zaspokajaniu potrzeb życiowych.
Barbara K. wystąpiła do ZUS o przyznanie jej wcześniejszej emerytury z powodu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki, a ZUS decyzją z 28 września 2007 r. odmówił jej przyznania prawa do wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki
Barbara K. odwołała się do sądu okręgowego, który r oddalił jej odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Następnie złożyła apelację do sąd apelacyjnego. Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia sądu okręgowego, zgodnie, z którymi Barbara K. w dniu 21 czerwca 1994 r. urodziła syna Adama, niepełnosprawnego od urodzenia i wymagającego stałej opieki oraz pomocy w zaspokajaniu potrzeb życiowych. Wnioskodawczyni od dnia 1 lipca 1977 r. do chwili obecnej pozostaje w stosunku pracy z Samodzielnym Psychiatrycznym Zakładem Opieki Zdrowotnej, przy czym w latach 1994 - 1998 przebywała na urlopie wychowawczym. Na dzień 31 grudnia 1998 r. ubezpieczona legitymowała się wymaganym okresem zatrudnienia, bo udowodniła łącznie 24 lata, 10 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych.
Sąd apelacyjny za prawidłową uznał też ocenę prawną zaprezentowaną przez sąd pierwszej instancji, wskazując, że prawo do wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki regulowane było rozporządzeniem Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. nr 28, poz. 149 z późn. zm., dalej rozporządzenie), które to rozporządzenie utraciło moc obowiązującą w dniu 1 stycznia 1999 r.
| Możliwość uzyskania tego świadczenia mają, zatem tylko ci ubezpieczeni, którzy przewidziane rozporządzeniem warunki spełnili do 31 grudnia 1998 r. (art. 186 ust. 1 pkt 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz. U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 z późn. zm., dalej ustawa o emeryturach i rentach z FUS). |
Zgodnie z § 1 ust. 1 rozporządzenia prawo do emerytury przysługuje zaś matce, która nie mogła lub nie może kontynuować zatrudnienia z powodu stanu zdrowia swojego dziecka, wymagającego - bez względu na wiek - jej stałej opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w czynnościach samoobsługowych, jeżeli ma wymagany okres zatrudnienia (20 lat) i sprawuje osobistą opiekę nad dzieckiem, które zostało zaliczone do I grupy inwalidów, bez względu na przyczynę chorobową inwalidztwa, albo zostało zaliczone do II grupy inwalidów z powodu jednego ze stanów chorobowych wymienionych w ust. 3, a inwalidztwo dziecka istnieje od urodzenia albo powstało przed ukończeniem 18 roku życia. Według Sądu drugiej instancji, sąd okręgowy prawidłowo ocenił, iż ubezpieczona nie spełniła jednego z tych warunków w postaci sprawowania osobistej opieki nad synem.
| Emerytura przysługuje, zatem takiej osobie, która musiała zrezygnować z pracy po to, aby opiekować się dzieckiem. |
Tymczasem wnioskodawczyni nieprzerwanie od 1 lipca 1977 r. pozostaje w stosunku pracy. Przebywała jedynie na urlopie wychowawczym, przy czym zasiłek wychowawczy otrzymywała przez okres od listopada 1994 r. do lipca 1997 r., a następnie korzystała z urlopu bez prawa do zasiłku. Okres korzystania z urlopu wychowawczego bez prawa do zasiłku może być uznany za okres niemożności kontynuowania zatrudnienia w rozumieniu § 1 ust. 1 rozporządzenia, wobec czego na dzień 31 grudnia 1998 r. wnioskodawczyni spełniała warunki do przedmiotowego świadczenia. W ocenie sądu drugiej instancji, nie wystarcza to jednak do przyznania jej prawa do wcześniejszej emerytury. W związku z powyższym po przeanalizowaniu sprawy sąd apelacyjny wyrokiem z 28 maja 2008 r. również ją oddalił.
Sprawa znalazła się w Sądzie Najwyższym. Ubezpieczona Barbara K. w skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenie prawa materialnego w postaci § 1 ust. 1 rozporządzenia przez jego błędną subsumcję, a także art. 27 Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z 27 listopada 1989 r. poprzez naruszenie prawa dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu, prawa rodzica odpowiedzialnego za dziecko do realizacji obowiązku zabezpieczenia warunków życia niezbędnych do rozwoju dziecka i prawa dziecka oraz rodzica do pomocy ze strony Rzeczypospolitej Polskiej polegającej na wspomaganiu rodziców w realizacji prawa dziecka do życia na odpowiednim poziomie.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, między innymi, że przepis art. 186 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zagwarantował ochronę praw nabytych osobom, które spełniły do 31 grudnia 1998 r. warunki uprawniające do uzyskania wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem. Skarżąca należy do grona tych osób, a zatem żądane świadczenie powinna otrzymać, niezależnie od tego, że aktualnie pozostaje nadal w stosunku pracy.
Co na to Sąd Najwyższy?
Sąd Najwyższy w sprawie z odwołania Barbary K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 3 lutego 2009 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 28 maja 2008 r., oddalił skargę kasacyjną. Sąd Najwyższy w wyroku stwierdził, że na uwzględnienie nie zasługują zarzuty naruszenia prawa materialnego.
Rozporządzenie wydane zostało na podstawie art. 27 ust. 3 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. nr 40, poz. 267 z późn. zm., dalej ustawa o zep).
| W dniu 1 stycznia 1999 r. weszła w życie ustawa o emeryturach i rentach z FUS, która uchyliła ustawę o zep. Przepis art. 186 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS utrzymał możliwość skorzystania z dotychczasowych zasad przechodzenia na emerytury przez osoby urodzone przed dniem 1 stycznia 1949 r., które spełniły warunki do nabycia prawa do tego świadczenia, mimo że do dnia wejścia w życie ustawy nie zgłosiły wniosku o emeryturę. |
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 4 stycznia 2000 r., K 18/99 (OTK 2001 nr 1, poz. 1) orzekł, że przepis art. 186 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w zakresie, w jakim uzależnia od urodzenia wnioskodawców przed 1 stycznia 1949 r., stosowanie przepisów rozporządzenia do wniosków o emeryturę zgłoszonych po dniu wejścia w życie ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że narusza zasadę ochrony praw nabytych. Z powyższego wynika jednoznacznie, jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny, że sprawy osób, które przed dniem 1 stycznia 1999 r. spełniały przesłanki uzyskania świadczeń emerytalnych są rozpoznawane z zastosowaniem przepisów dotychczasowych.
Wcześniejsza emerytura dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki stanowi rodzaj świadczenia przewidzianego ustawą o zep. Jego podstawę prawną, jak wskazano wyżej, stanowił art. 27 ust. 3 tej ustawy, który dawał kompetencję Radzie Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia zasad wcześniejszego przechodzenia na emeryturę pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki. Stosownie do art. 76 tej ustawy prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia się wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, a jeżeli pracownik pobiera zasiłek chorobowy, prawo do emerytury, renty szkoleniowej lub renty inwalidzkiej powstaje z dniem zaprzestania pobierania tego zasiłku.
Na gruncie powołanego przepisu został przyjęty pogląd, że prawo do świadczeń powstaje z mocy prawa z momentem spełnienia warunków, z którymi przepisy prawa wiążą jego powstanie. Decyzje organów rentowych mają jedynie charakter deklaratoryjny, potwierdzający powstanie warunków koniecznych do nabycia prawa do świadczenia.
Pamiętaj, że na podstawie rozporządzenia, prawo do wcześniejszej emerytury przysługuje matce (a także - w konsekwencji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 lipca 1999 r.- ojcu dziecka), która nie mogła lub nie może kontynuować zatrudnienia z powodu stanu zdrowia dziecka, wymagającego - bez względu na wiek - jej stałej opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w czynnościach samoobsługowych, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:
ma okres zatrudnienia określony w art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy o zep.,
sprawuje osobistą opiekę nad dzieckiem, które:
a) zostało zaliczone do I grupy inwalidów, bez względu na przyczynę chorobową inwalidztwa, albo
b) zostało zaliczone do II grupy inwalidów z powodu jednego za stanów chorobowych wymienionych w ust. 3, a inwalidztwo dziecka istnieje od urodzenia albo powstało przed ukończeniem 18 roku życia.
ma okres zatrudnienia określony w art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy o zep.,
sprawuje osobistą opiekę nad dzieckiem, które:
a) zostało zaliczone do I grupy inwalidów, bez względu na przyczynę chorobową inwalidztwa, albo
b) zostało zaliczone do II grupy inwalidów z powodu jednego za stanów chorobowych wymienionych w ust. 3, a inwalidztwo dziecka istnieje od urodzenia albo powstało przed ukończeniem 18 roku życia.
Stosownie do dokonanych ustaleń, wnioskodawczyni spełniała na dzień 31 grudnia 1998 r. przytoczone warunki uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury. Nie oznacza to jednak, wbrew odmiennemu poglądowi skarżącej, iż prawo to istnieje nadal, niezależnie od tego, iż po dniu 31 grudnia 1998 r. odpadł jeden z warunków wymaganych dla uzyskania świadczenia.
| Pamiętaj, że prawo do wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki nie ma, bowiem charakteru nieutracalnego. |
W świetle przepisów rozporządzenia przesłanki uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury, czyli niemożność kontynuowania zatrudnienia z powodu stanu zdrowia dziecka, posiadanie wymaganego okresu zatrudnienia oraz sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem - muszą zachodzić kumulatywnie. Brak jednej z wymienionych przesłanek powoduje, że prawo do świadczenia nie powstaje. Ponadto jednak przesłanki te muszą występować przez cały okres pobierania świadczenia.
Świadczenia z ubezpieczenia społecznego, w tym również świadczenie w postaci wcześniejszej emerytury, mają kompensować w pewnym stopniu utratę możliwości uzyskiwania przez ubezpieczonego dochodu własną pracą w razie zaistnienia określonych w prawie ubezpieczenia społecznego ryzyk. Jeśli więc możliwości takie w części lub w całości ponownie zaistnieją, prawo do świadczeń lub ich rozmiar podlegają weryfikacji.
| Sprawy zmian w prawie do świadczeń oraz ustania prawa do świadczeń regulowały przepisy art. 78 do 87 ustawy o zep. W szczególności przepis art. 87 tej ustawy przewidywał, że prawo do świadczeń ustaje, gdy odpadnie którykolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa oraz ze śmiercią osoby uprawnionej. Analogiczną regulację zawiera art. 101 ustawy o emeryturach i rentach. Wystarczającą przesłanką ustania prawa do świadczenia jest, zatem ustanie któregokolwiek z warunków wymaganych do uzyskania prawa. |
W przypadku prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem, warunkiem, który może ustać, jest brak możliwości kontynuowania zatrudnienia z powodu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Drugi warunek uzyskania tego prawa (posiadanie wymaganego okresu zatrudnienia) ma, bowiem charakter stały, w tym sensie, że jeśli został raz spełniony, to nie może już ustać. Wynika stąd, że w wypadku np. poprawy stanu zdrowia dziecka, gdy zbędne staje się sprawowanie nad nim stałej opieki oraz pielęgnacji, czy też w razie podjęcia zatrudnienia przez matkę dziecka prawo do wcześniejszej emerytury ustaje z mocy prawa. Występowanie wskazanego wyżej, zmiennego (dotyczącego okoliczności, które mogą ulec zmianie lub ustać) warunku odróżnia wcześniejszą emeryturę z tytułu opieki nad dzieckiem od emerytury przysługującej na zasadach ogólnych i już z tego względu świadczenie to nie może być uznane za nieutracalne.
W uchwale z 28 listopada 2002 r. Sąd Najwyższy wskazał na nietrafne utożsamianie wcześniejszych emerytur przysługujących pracownikom opiekującym się dziećmi z emeryturami przysługującymi na zasadach ogólnych, tj. z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego i posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego.
Emerytura przyznana na zasadach ogólnych, przy założeniu, że wymagane okresy składkowe i nieskładkowe zostały ustalone prawidłowo, stanowi świadczenie nieutracalne. Nie dotyczy to jednak emerytury wcześniejszej, w przypadku, której przesłanki jej nabycia, w szczególności przesłanka niemożności kontynuowania zatrudnienia w związku z poprawą stanu zdrowia dziecka, czy zmianą warunków rodzinnych, mogą ustać.
Reasumując, spełnienie przez ubezpieczoną na dzień 31 grudnia 1998 r. warunków uprawniających do żądanej emerytury oznacza, że pomimo utraty mocy obowiązującej rozporządzenia jej wniosek o świadczenie złożony po dniu 31 grudnia 1998 r. jest rozpatrywany na podstawie przepisów tego rozporządzenia. Nie jest natomiast równoznaczne z koniecznością przyznania jej emerytury, bo prawo do tego świadczenia podlega weryfikacji pod kątem spełnienia przesłanek go warunkujących. Nie jest, zatem możliwe uzyskanie prawa do emerytury w sytuacji, gdy osoba wnioskująca nie spełnia, choć jednego z tych warunków. W rozpoznawanej sprawie jest bezsporne, że wnioskodawczyni świadczy pracę w ramach stosunku pracy, co prawidłowo Sąd drugiej instancji uznał za okoliczność mającą znaczenie dla jej uprawnień do wcześniejszej emerytury, albowiem oznacza ona, że aktualnie nie istnieje jedna z przesłanek warunkujących prawo do świadczenia w postaci niemożliwości kontynuowania zatrudnienia z powodu stanu zdrowia dziecka wnioskodawczyni.
Warunkiem nabycia emerytury na podstawie rozporządzenia jest, bowiem niemożność podjęcia pracy albo konieczność jej zaprzestania ze względu na stan zdrowia dziecka i konieczność sprawowania nad nim stałej opieki. Pamiętaj również w świetle rozpatrywanej sprawy, co oznacza w orzecznictwie Sądu Najwyższego sprawowanie stałej opieki. Oznacza to w rozumieniu § 1 ust. 1 rozporządzenia wykonywanie tej opieki w sposób ciągły, codziennie, bez przerwy i w zasadzie przez całą dobę, co wyklucza możliwość równoczesnego świadczenia pracy na podstawie stosunku pracy (wyroki Sądu Najwyższego z 30 lipca 1997 r., II UKN 202/97, OSNP 1998 nr 11, poz. 348, 27 kwietnia 2004 r., II UK 297/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 11, 6 maja 2004 r., II UK 350/03, OSNP 2004 nr 23, poz. 408). Skoro przesłanką uprawniającą do świadczenia jest niemożność kontynuowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem, to nie może nabyć tego prawa osoba, która zaprzestanie pracy uzależnia od przyznania jej emerytury, czego zdaje się oczekiwać skarżąca. Oznacza to, bowiem, że nie ma związku przyczynowego pomiędzy stanem zdrowia dziecka i koniecznością sprawowania nad nim opieki a rozwiązaniem stosunku pracy, a tym samym, iż warunki uprawniające do wcześniejszej emerytury nie zostały spełnione.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
Reasumując: Sąd stwierdził, że wszystkie przesłanki muszą być spełnione łącznie, aby uzyskać prawo do wcześniejszej emerytury ze względu na stałą opiekę nad dzieckiem wymagającym takiej opieki. Przesłanki te podlegają weryfikacji przez uprawniony do tego Sąd
1. Świadczenia z ubezpieczenia społecznego, w tym również świadczenie w postaci wcześniejszej emerytury, mają kompensować w pewnym stopniu utratę możliwości uzyskiwania przez ubezpieczonego dochodu własną pracą w razie zaistnienia określonych w prawie ubezpieczenia społecznego ryzyk. Jeśli więc możliwości takie w części lub w całości ponownie zaistnieją, prawo do świadczeń lub ich rozmiar podlegają weryfikacji.
2. Skoro przesłanką uprawniającą do świadczenia jest niemożność kontynuowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem, to nie może nabyć tego prawa osoba, która zaprzestanie pracy uzależnia od przyznania jej emerytury (wyrok z 3 lutego 2009 r. Sądu Najwyższego,I UK 245/08).
2. Skoro przesłanką uprawniającą do świadczenia jest niemożność kontynuowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem, to nie może nabyć tego prawa osoba, która zaprzestanie pracy uzależnia od przyznania jej emerytury (wyrok z 3 lutego 2009 r. Sądu Najwyższego,I UK 245/08).
Podstawa prawna: - rozporządzenie Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. nr 28, poz. 149 ze zm.)
- ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 ze zm.),
- wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 stycznia 2000 r., K 18/99 (OTK 2001 nr 1, poz. 1),
- wyroki Sądu Najwyższego z: 30 lipca 1997 r. (II UKN 202/97, OSNP 1998 nr 11, poz. 348), 27 kwietnia 2004 r. (II UK 297/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 11) i 6 maja 2004 r. (II UK 350/03, OSNP 2004 nr 23, poz. 408),
- orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 6 lipca 1999 r P 8/98 OTK ZU 1999 nr 5 poz.102.
- ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 ze zm.),
- wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 stycznia 2000 r., K 18/99 (OTK 2001 nr 1, poz. 1),
- wyroki Sądu Najwyższego z: 30 lipca 1997 r. (II UKN 202/97, OSNP 1998 nr 11, poz. 348), 27 kwietnia 2004 r. (II UK 297/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 11) i 6 maja 2004 r. (II UK 350/03, OSNP 2004 nr 23, poz. 408),
- orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 6 lipca 1999 r P 8/98 OTK ZU 1999 nr 5 poz.102.
