Czy zobowiązania podatkowe mogą być zabezpieczone na majątku wspólnym małżonków?

Obecnie, jeżeli jeden z małżonków ma zobowiązania podatkowe, organ podatkowy ma możliwość ustanowienia hipoteki przymusowej z tytułu należności podatkowych na majątku stanowiącym współwłasność łączną tego podatnika i jego małżonka. Problematyka zabezpieczenia i sprawnego egzekwowania kwot należnych fiskusowi w przypadku współwłasności łącznej nie była dotychczas jasno sprecyzowana.

Dotychczas zabezpieczenie zobowiązań podatkowych następowało w drodze hipoteki ustawowej (art. 34 op w pierwotnym brzmieniu). Przedmiotem hipoteki mogły być dotychczas wszystkie nieruchomości podatnika (także płatnika lub inkasenta) oraz niektóre inne prawa.

Jednocześnie w przypadku małżonków odpowiedzialność za wynikające ze zobowiązań podatkowych podatki obejmuje nie tylko majątek odrębny małżonka-podatnika, ale także majątek wspólny podatnika i jego małżonka (art. 29 § 1 op).
Hipoteką mogły zostać obciążone tylko nieruchomości lub prawa stanowiące własność podatnika i jego małżonka (art. 34 op).

Istniały wątpliwości co do tego, czy hipoteka ustawowa może obciążać wspólną nieruchomość małżonków, jeżeli miałaby zabezpieczać zobowiązania jednego z nich.
Skoro jednak hipoteka miała zabezpieczać zapłatę podatków, a te mogą być egzekwowane nie tylko z majątku odrębnego podatnika, ale także z majątku wspólnego małżonków (art. 29 op), to logiczne powinno być, że hipoteka powinna powstać na nieruchomości stanowiącej współwłasność małżonków.

Kwestia dopuszczalności powstania hipoteki ustawowej na nieruchomości stanowiącej majątek wspólny podatnika i jego małżonka stała się także przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Sad Najwyższy w uchwale z 8 listopada 2000 r. (III CZP 33/00, OSNC 2001 nr 4, poz. 55) stwierdził, iż hipoteka ustawowa zabezpieczająca zobowiązania podatkowe jednego z małżonków nie może powstać na nieruchomości objętej małżeńską wspólnością ustawową.

Takie stanowisko Sądu Najwyższego spotkało się z różną oceną i spowodowało zmianę nieprecyzyjnych dotychczas przepisów op tak, aby hipoteka spełniała swoją rolę jako forma zabezpieczenia zapłaty zobowiązań podatkowych i składek na ubezpieczenie społeczne.

Dlatego 11 kwietnia 2001 r. (Dz.U. nr 39, poz. 459) hipotekę ustawową zastąpiono hipoteką przymusową. Nie usunęło to jednak wątpliwości co do dopuszczalności obciążenia hipoteką przymusową nieruchomości stanowiącej współwłasność podatnika i jego małżonka, jeżeli podstawą jej wpisu miałaby być decyzja organu podatkowego ustalająca lub określająca wysokość zobowiązania podatkowego jednego z małżonków.

12 września 2002 r. ponownie dokonano nowelizacji.
Obecnie hipoteka przymusowa zabezpieczająca zapłatę podatków może być ustanowiona m.in. na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka (art. 34 § 3 op).
Ten sposób zabezpieczenia zapłaty podatków stosuje się również dla zabezpieczenia należności podatkowych przypadających od płatnika, inkasenta, następcy prawnego lub osoby trzeciej (art. 34 § 6 op).
Jednocześnie nowelizacją op dodano do ustawy o księgach wieczystych i hipotece nowy art. 65 ust 2a, w następującym brzmieniu
" Nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej może być obciążona hipoteką, jeżeli odrębne przepisy tak stanowią".

Fakt, iż zapisy te wprowadzono do część ogólnej ustawy o księgach wieczystych i hipotece spowodował poważne zamieszanie.

Pamiętać bowiem należy, iż zasada ta (art. 65 ust 2a op) ma zastosowanie nie tylko do hipoteki przymusowej, ale również do hipoteki umownej. Jej dosłowne odczytanie prowadzi do wniosku, że hipoteka (umowna czy przymusowa) może powstać na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej tylko wtedy, gdy zezwala na to wyraźnie przepis ustawy.

Gdyby przyjąć taką interpretację, to poza art. 34 § 3 Ordynacji podatkowej w prawie polskim nie ma żadnego przepisu, który zezwoliłby wyraźnie małżonkom na ustanowienie przez nich hipoteki na ich wspólnej nieruchomości.
Tym samym znaczenie art. 65 ust 2a ograniczałoby się do wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej małżonków. Uprawnienie do złożenia wniosku o wpis hipoteki przymusowej przyznane zostało, tylko fiskusowi i samorządom (art. 34 op).

W takim stanie rzeczy brak jest więc prawnych podstaw do ustanowienia hipoteki umownej, w celu np. zabezpieczenia otrzymanego kredytu na nieruchomości stanowiącej współwłasność małżonków, nie ma bowiem stosownych przepisów mogących być podstawą do wystąpienia z takim wnioskiem do banku.

Wprowadzenie do ustawy o księgach wieczystych i hipotece art. 65 ust 2a miało zabezpieczyć małżonka dłużnika przed możliwością obciążenia na wniosek wierzyciela nieruchomości wspólnej hipoteką, która zabezpieczyłaby zobowiązanie tylko jednego z małżonków.
Tymczasem doprowadziło do sytuacji, w której małżonkowie nie mogą nawet dobrowolnie obciążyć hipoteką nieruchomości wspólnej.
Dodać należy, że takie rozwiązanie pozostaje w sprzeczności z unormowaniami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który ustanawia odpowiedzialność małżonka majątkiem wspólnym za zobowiązania zaciągnięte przez drugiego (art. 41§ 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Nowelizację ustawy o księgach wieczystych i hipotece uznać należy za zupełnie nieprzemyślaną, dlatego też Ministerstwo Sprawiedliwości planuje wprowadzić stosowne zmiany w projekcie ustawy o przenoszeniu treści księgi wieczystej do struktury księgi wieczystej prowadzonej w systemie informatycznym oraz zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego i ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

Autor: Małgorzata Dudzik, prawnik