Czy ważny interes podatnika przesądza o umorzeniu zaległości podatkowej?

Podatnicy, którzy ze względu na trudną sytuację życiową i majątkową nie są w stanie uregulować danego zobowiązania podatkowego, mogą złożyć do właściwego organu podatkowego wniosek o umorzenie w całości lub w części zaległości podatkowej. Należy jednak pamiętać, iż rozpatrując tego rodzaju sprawy organy podatkowe działać będą w ramach tzw. uznania administracyjnego.

Zdaniem sądu, organy podatkowe mogą - według swojego uznania - decydować o umorzeniu zaległości podatkowych lub odmawiać takiego umorzenia, nawet wówczas, gdy istnieje „ważny interes podatnika” lub „interes publiczny”.

Osoba fizyczna złożyła wniosek o umorzenie części zaległości w VAT pozostałej do zapłaty za okres działalności gospodarczej jej zmarłego męża. Wnioskująca uzasadniła swoją prośbę pogarszającym się stanem zdrowia, uniemożliwiającym jej podjęcie zatrudnienia. Ponadto śmierć męża i towarzyszące jej okoliczności spowodowały u niej ciężką depresję. Wnioskująca wskazała, że nie posiada własnego mieszkania, a także że w celu regulowania przedmiotowej zaległości musi korzystać z renty otrzymywanej przez jej córkę z tytułu śmierci ojca. Co więcej, Wnioskująca wskazała, że do powstania zaległości podatkowej przyczyniła się księgowa, rozliczająca działalność męża, która brała udział w inwentaryzacji po jego śmierci.

Organ podatkowy pierwszej instancji uznał, że zebrane dowody nie stanowią podstawy do pozytywnego rozpatrzenia wniosku i odmówił umorzenia zaległości w VAT, przy czym rozłożył zaległość podatkową na raty. W opinii organu nieuzasadnione byłoby przyznanie ulgi w szerszym zakresie.

Od decyzji organu pierwszej instancji wnioskująca złożyła odwołanie, wskazując jako dodatkową okoliczność uzasadniającą jej wniosek, że nie stać jej na zakup wszystkich leków, które powinna regularnie przyjmować, gdyż przy dokonywaniu wydatków musi brać pod uwagę także potrzeby córki. Podniosła również, że decyzja odmowna przyczyni się do dalszego pogorszenia jej stanu zdrowia, ponieważ zmniejszy jeszcze możliwość zakupu leków i dostępność badań.

Organ odwoławczy utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji uznając jednocześnie, że analiza sytuacji finansowej i życiowej strony, brak własnego mieszkania oraz niemożność podjęcia pracy ze względu na zły stan zdrowia - stanowią okoliczności wystarczające do uznania, że w przedmiotowej sprawie zachodzi ważny interes podatnika. Niemniej jednak, zdaniem organu odwoławczego, brak jest możliwości udzielenia ulgi w postaci umorzenia przedmiotowej zaległości podatkowej ze względu na jej przyczynę, a także posiadany majątek, odziedziczony po zmarłym mężu.

Ponadto, biorąc pod uwagę, że organ podatkowy pierwszej instancji udzielił wnioskodawcy wsparcia w spłacie przedmiotowej zaległości podatkowej, poprzez rozłożenie jej raty, zdaniem organu odwoławczego nie znajduje uzasadnienia zastosowanie ulgi w postaci umorzenia zobowiązania.

Kwestię umorzenia zaległości podatkowych reguluje ustawa z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 ze zm.), dalej: op.

Zdaniem sądu, zawarte w § 1 zacytowanego powyżej przepisu sformułowanie „może” oznacza, że w każdym przypadku stosowna decyzja podjęta będzie w ramach uznania organu podatkowego, po stwierdzeniu wystąpienia odpowiednich przesłanek.

Analizując treść tego przepisu sąd podkreślił, iż uznanie administracyjne wyraża się nie w swobodzie oceny istnienia w stanie faktycznym przesłanek, ale w możliwości negatywnego dla podatnika rozstrzygnięcia nawet w sytuacji ich występowania.

Co więcej, zdaniem sądu orzeczenie w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowej nie jest „aktem łaski” organu podatkowego, lecz wynikiem procesu stosowania prawa, w którym podatnik realizuje swoje prawo dochodzenia przywileju podatkowego, natomiast organ podatkowy wykonuje obowiązek (procesowy) ustalenia i oceny zindywidualizowanego stanu faktycznego sprawy oraz uprawnienie do rozstrzygnięcia na tej podstawie w zakresie udzielonego mu przez ustawodawcę prawa do wyboru uzasadnionej decyzji, co do zastosowania ulgi podatkowej.

W ocenie sądu ustalenie istnienia przesłanek, przy zaistnieniu których możliwe jest umorzenie zaległości podatkowej, nie wiąże organu podatkowego w zakresie wydania korzystnej decyzji, zgodnie z oczekiwaniami podatnika.

Sąd zwrócił również uwagę na fakt, iż kontrola sądowa decyzji uznaniowych jest ograniczona, gdyż organy podatkowe przy wydawaniu decyzji w sprawie udzielnie ulg w spłacie zaległości podatkowych zostały wyposażone w swobodny wybór rozstrzygnięcia nawet w sytuacji takiej jak ta, gdy w sprawie zaszła przesłanka ważnego interesu podatnika, a mimo to odmówiono zastosowania ulgi.

Dlatego też decyzja uznaniowa organów w tym zakresie wymyka się spod kontroli sądu, natomiast cały proces dochodzenia do uznania jest poddawany tej kontroli. Jednak w omawianym przypadku organy podatkowe w ramach postępowania dowodowego zebrały całościowo materiał dowodowy i na tej podstawie należycie wyjaśniły stan faktyczny sprawy, a następnie w sposób zgodny z zasadą swobodnej oceny dowodów dokonały jego oceny. Dlatego też zdaniem sądu w sprawie nie doszło do naruszenia prawa.

Komentowany wyrok potwierdza wcześniejsze orzeczenia sądów administracyjnych, co do stosowania przez organy podatkowe instytucji umorzenia zaległości podatkowej.

Uznaniowy charakter rozstrzygnięć organów podatkowych powoduje, że kontrola sądowa tych rozstrzygnięć faktycznie jest ograniczona do kwestii proceduralnych związanych z postępowaniem prowadzonym w sprawie udzielenia ulg w spłacie zaległości podatkowych.

Powyższe nie oznacza jednak, że podatnicy nie mają żadnych szans na otrzymanie korzystnych dla nich decyzji. Warto jednak zadbać o to, żeby wniosek był prawidłowo uzasadniony. Istotnym zagadnieniem w tym zakresie jest prawidłowe dokonanie oceny konkretnej sytuacji, a w szczególności dokonanie analizy, czy w danym przypadku mamy do czynienia z „ważnym interesem podatnika”.

Ważny interes podatnika zachodzi w sytuacji, gdy z powodu nadzwyczajnych przypadków losowych nie jest on w stanie uregulować zaległości podatkowych. Najczęściej z „ważnym interesem podatnika” będziemy mieli do czynienia w sytuacji, gdy w tym samym okresie nałożą się na siebie rożne okoliczności, np. ogólna trudna sytuacja materialna w połączeniu z utratą części majątku wskutek kataklizmu lub ciężka choroba wymagająca znacznego nakładu środków finansowych w połączeniu z faktycznym brakiem zarobkowania.