Czy rodzinne domy dziecka mają prawo do ulgi rodzinnej?

Rodzinne domy dziecka we własnych domach prowadzą opiekunowie prawni ustanowieni przez sąd. Zgodnie z przepisami podatnik ma prawo odliczyć kwotę ulgi na każde małoletnie dziecko, w stosunku do którego pełnił m.in. funkcję opiekuna prawnego, jeżeli dziecko z nim zamieszkiwało (art. 27f ust. 1 pkt 2 updof).

W zapytaniu poselskim (nr 10300), skierowanym do ministra finansów podniesiono problem odmawiania przez urzędy skarbowe prawa do ulgi rodzinnej podatnikom prowadzącym rodzinne domy dziecka, mimo spełnienia przez nich warunków przewidzianych w art. 27f ust. 1 pkt 2 updof. Tytułem przykładu podano sytuację, w której dziecko nie zostało odebrane opiekunowi prawnemu, z którym zamieszkiwało. Dziecko zamieszkuje z opiekunem prawnym w prowadzonej przez niego placówce opiekuńczo-wychowawczej typu rodzinnego.

W zapytaniu podkreślono, że updof nie wskazuje rodzinnych domów dziecka jako podmiotów pozbawionych prawa do ulgi, nie definiuje pojęcia instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, a ustawa o świadczeniach rodzinnych nie kwalifikuje rodzinnych domów dziecka prowadzonych w domu opiekuna prawnego jako instytucji zapewniających całodobowe utrzymanie. Zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych instytucjami zapewniającymi całodobowe utrzymanie są: domy pomocy społecznej, placówki opiekuńczo-wychowawcze, młodzieżowe ośrodki wychowawcze, schroniska dla nieletnich. W ocenie posła, który zwrócił się z zapytaniem intencją ustawodawcy było danie prawa do ulgi rodzinom naturalnym, rodzinom zastępczym, rodzinom prowadzącym rodzinne domy dziecka, prawnym opiekunom dzieci.

W związku z tym zapytano ministra finansów, czy postępowanie urzędów skarbowych odmawiające prawa do ulgi rodzinnej dla podatników prowadzących rodzinne domy dziecka jest zgodne z updof.

W odpowiedzi Ministerstwo Finansów powołało się na przepisy, zawarte w ustawie o pomocy społecznej, zgodnie z którymi za organizację pieczy zastępczej odpowiedzialny jest starosta, który działając na podstawie uregulowań prawnych, tworzy na swoim terenie placówki opiekuńczo-wychowawcze, w tym typu rodzinnego. Obecnie całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze typu rodzinnego traktowane są tak jak pozostałe całodobowe placówki, pomimo, że mają charakter bardziej rodzinny niż instytucjonalny. Umieszczenie dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej typu rodzinnego następuje na podstawie skierowania wydanego przez powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, posiadający miejsce w tej placówce. Umieszczenie dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej typu rodzinnego zatem - w odróżnieniu od sposobu umieszczania dziecka w rodzinie zastępczej - nie ma charakteru indywidualnego powierzenia dziecka na podstawie postanowienia sądu rodzinnego i opiekuńczego konkretnej rodzinie. Decyzję o wyborze placówki opiekuńczo-wychowawczej pozostawia się staroście właściwemu ze względu na miejsce zamieszkania dziecka.

Osoby prowadzące placówki opiekuńczo-wychowawcze typu rodzinnego otrzymują środki finansowe na utrzymanie placówki i opiekę nad dziećmi, określone w art. 85a-85f ustawy o pomocy społecznej. Są to m.in. miesięczna zryczałtowana kwota na utrzymanie każdego dziecka (nie mniej niż 34% podstawy), miesięczna stawka na utrzymanie lokalu mieszkalnego albo domu jednorodzinnego, w którym mieści się ta placówka, jak też miesięczna stawka na usługi telekomunikacyjne (nie więcej niż 21% podstawy).

Natomiast w myśl art. 27f ust. 1 updof, od podatku dochodowego obliczonego zgodnie z art. 27, pomniejszonego o kwotę składki, o której mowa w art. 27b, podatnik ma prawo odliczyć kwotę obliczoną zgodnie z ust. 2 na każde małoletnie dziecko, w stosunku do którego w roku podatkowym:

• wykonywał władzę rodzicielską;
• pełnił funkcję opiekuna prawnego, jeżeli dziecko z nim zamieszkiwało;
• sprawował opiekę poprzez pełnienie funkcji rodziny zastępczej na podstawie orzeczenia sądu lub umowy zawartej ze starostą.

Odliczeniu w ramach ulgi rodzinnej podlega kwota stanowiąca 1/6 kwoty zmniejszającej podatek określonej w pierwszym przedziale skali, o której mowa w art. 27 ust. 1 updof, za każdy miesiąc kalendarzowy, w którym podatnik wykonywał władzę, pełnił funkcję albo sprawował opiekę, o których mowa w ust. 1 art. 27 f updof.

Odliczenie nie przysługuje, poczynając od miesiąca kalendarzowego, w którym dziecko:

• na podstawie orzeczenia sądu zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych;
• wstąpiło w związek małżeński (ust. 2 w art. 27f updof).

Z kolei kwestię opieki prawnej nad małoletnim regulują przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: kro). Opiekę ustanawia sąd opiekuńczy, skoro tylko poweźmie wiadomość, że zachodzi prawny ku temu powód (art. 145 § 2 kro). Opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką; podlega przy tym nadzorowi sądu opiekuńczego (art. 155 § 1 kro).

Mając na uwadze wskazane wyżej przepisy updof, Ministerstwo Finansów jest zdania, że pełnienie funkcji opiekuna prawnego dziecka, które zamieszkuje razem z opiekunem, uprawnia opiekuna do korzystania z ulgi prorodzinnej za każdy miesiąc kalendarzowy, w którym sprawował on opiekę.

Zdanie drugie w art. 27f ust. 2 updof, w którym ustawodawca przewidział wyłączenie możliwości korzystania z tego odliczenia w przypadku umieszczenia dziecka, na podstawie orzeczenia sądu, w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych, nie znajduje zastosowania w przypadku wskazanym w zapytaniu poselskim - stwierdził resort finansów.

Intencją ustawodawcy było, aby ulga podatkowa nie przysługiwała, począwszy od miesiąca, w którym dziecko, w drodze orzeczenia sądu, zostało odebrane rodzicom biologicznym, opiekunowi prawnemu, z którym mieszkało, albo rodzinie zastępczej i przekazane instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych, w tym placówce opiekuńczo-wychowawczej.

Z zapytania wynika, że dziecko nie zostało odebrane opiekunowi prawnemu, z którym zamieszkiwało i zamieszkuje w prowadzonej przez opiekuna placówce opiekuńczo-wychowawczej typu rodzinnego. Jak podkreślił resort finansów, o ile spełnione są inne warunki określone w art. 27f updof, to opiekun prawny zamieszkujący z dzieckiem ma prawo do skorzystania z ulgi rodzinnej, ponieważ jednoczesne pełnienie funkcji opiekuna prawnego i sprawowanie opieki nad dzieckiem w ramach prowadzonej przez opiekuna placówki opiekuńczo-wychowawczej typu rodzinnego nie jest okolicznością, która uniemożliwia dokonanie odliczenia.

Ponadto resort finansów poinformował o zmianach przepisów, m.in. w zakresie pieczy zastępczej, które zaczną obowiązywać z początkiem 2012 r. W dniu 9 czerwca 2011 r. została uchwalona ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. nr 149, poz. 887), która w większości wejdzie w życie 1 stycznia 2012 r. W ustawie tej wprowadzono nową formę pieczy zastępczej nad dzieckiem - rodzinny dom dziecka - w charakterze analogiczny do obecnie funkcjonującej zawodowej niespokrewnionej z dzieckiem rodziny zastępczej. Umieszczenie dziecka w tej formie pieczy zastępczej będzie miało charakter indywidualny i następować będzie jako powierzenie dziecka konkretnej osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka na podstawie postanowienia sądu rodzinnego.