Przepisy Kodeksu pracy przewidują, że pracownikowi, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę lub rentę przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia, zaś pracownik, który ją otrzymał nie może nabyć ponownie do niej prawa. Przepis ten wywołuje duże wątpliwości w interpretacji i stosowaniu. Czy to oznacza, że nabycie prawa do odprawy z jednego tytułu (przejścia na rentę lub przejścia na emeryturę) wyłącza możliwość przyznania tego świadczenia z drugiego tytułu? Czy pracownik ma prawo do uzupełniającej odprawy rentowej lub emerytalnej? Zobacz, jakie stanowisko zajął w tych kwestiach Sąd Najwyższy.
Stan faktyczny sprawy
Krystyna B. wniosła o zasadzenie na jej rzecz od Polskiego Związku Motorowego Okręgowego Zespołu Działalności Gospodarczej spółki z o.o. dalej: PZMO, tytułem uzupełniającej odprawy emerytalnej kwoty 18.276,80 zł z ustawowymi odsetkami od 1 stycznia 2007 r. i kosztami procesu. W uzasadnieniu pozwu podała, że dochodzone roszczenie stanowi należną jej część odprawy emerytalnej, do której nabyła prawo u pracodawcy po rozwiązaniu łączącej strony umowy o pracę w związku z przejściem na emeryturę. Jako podstawę prawną swoich roszczeń wskazała postanowienia obowiązujące u pracodawcy - porozumienia płacowego z 11 grudnia 2001 r.
Zdaniem Krystyny B. pracownikowi, który pobrał odprawę emerytalną, a następnie podjął zatrudnienie u kolejnego pracodawcy i rozwiązał stosunek pracy w związku z ponownym przejściem na emeryturę, przysługuje odprawa emerytalna w ograniczonym zakresie.
Pracodawca wniósł o oddalenie powództwa podkreślając, że przewidziana w porozumieniu płacowym z 2001 r. odprawa emerytalna lub rentowa ma charakter jednorazowy.
Postępowanie przed sądem rejonowym
Sąd Rejonowy zasądził od pozwanego - PZMO na rzecz powódki Krystyny B. kwotę 3.575 zł z ustawowymi odsetkami od 1 stycznia 2001 r. i oddalił powództwo w pozostałym zakresie.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka będąc zatrudniona w Centrali Techniczno-Handlowej Elektroniki „Unitra-Serwis” otrzymała w 1990 r. odprawę rentową w wysokości 736.000 zł (przed denominacją).
Natomiast zgodnie z § 14 ust. 2 pkt. b porozumienia płacowego obowiązującego u nowego pracodawcy (PZMO) pracownikowi zaliczanemu do tej samej grupy, co powódka przysługiwała odprawa emerytalna lub rentowa w wysokości 300% płacy zasadniczej, przy czym świadczenie podlegało zwiększeniu o 5% podstawy wymiaru za każdy rok pracy u pozwanego.
Sąd rejonowy wskazał, że jedynym racjonalnym sposobem ustalenia wysokości uzupełniającej odprawy emerytalnej, uwzględniającej fakt przepracowania przez powódkę u pozwanego kolejnych 13 lat, jest zestawienie świadczenia, jakie otrzymałaby ona z tytułu 20 lat zatrudnienia w PZMO (przy założeniu, że powódka zaliczana jest do grupy pracowników wymienionych w § 14 ust. 2 lit. b porozumienia płacowego z 11 grudnia 2001 r.) z odprawą, którą otrzymałaby z racji 33-letniego zakładowego stażu pracy. Różnica ta stanowi zaś iloczyn 5% wynagrodzenia zasadniczego i 13 lat zatrudnienia u pozwanego i odpowiada kwocie 3.575 zł (13 razy 5% z 5.500 zł).
Zdaniem sądu uznanie argumentacji powódki i wypłacenie jej uzupełniającej odprawy emerytalnej oznaczałoby przyznanie kolejnej odprawy emerytalno-rentowej, co z kolei naruszałoby wyrażoną w art. 921 § 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.) dalej: kp oraz § 14 ust. 6 porozumienia płacowego z 11 grudnia 2001 r. zasadę jednorazowości tego świadczenia.
Apelację od wyroku sądu rejonowego wniosła i powódka, i pozwany.
Postępowanie przed sądem okręgowym
Sąd okręgowy przyznał, że opowiada się za poglądem o jednorazowości odpraw emerytalno-rentowych oraz za dopuszczalnością nabycia przez pracownika prawa do odprawy uzupełniającej. Jednocześnie sąd wskazał, że obowiązujące o obydwu pracodawców powódki przepisy wewnątrzzakładowe przewidują odmienne zasady ustalania wysokości odprawy emerytalnej lub rentowej, jednak nie powinno to stanowić decydującego kryterium przy ocenie nabycia przez powódkę prawa do tego świadczenia.
Ponadto sąd okręgowy uznał, że w omawianej sprawie występuje budzące wątpliwości zagadnienie prawne dotyczące jednorazowego charakteru odprawy emerytalnej lub rentowej, które należy przekazać do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.
Postępowanie przed Sądem Najwyższym
Sąd Najwyższy powołał się na art. 92¹ § 1 kp, który stanowi, że pracownikowi spełniającemu warunki uprawniające do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia.
| Pracownik, który otrzymał odprawę, nie może ponownie nabyć do niej prawa (art. 92¹ § 1 kp). |
Sąd stwierdził, że odprawa emerytalna lub rentowa jest to świadczenie, które każdy pracownik powinien otrzymać raz w życiu, gdy straci swój status pracowniczy w związku z przejściem na rentę lub emeryturę.
| W układach zbiorowych pracy i regulaminach wynagradzania można jednak ukształtować zasady nabywania prawa do tegoż świadczenia i ustalania jego wysokości w sposób korzystniejszy dla pracowników niż wynika to ze wskazanego wyżej przepisu. |
Jak podkreślił sąd świadczenie to miało zawsze jednorazowy charakter, co oznacza, że osoba, która raz pobrała odprawę nie mogła ponownie nabyć prawa do tego świadczenia. Ustawodawca posługuje się w omawianym przepisie pojęciem „odprawa” w liczbie pojedynczej. Nie stosuje, zatem terminu „odprawa emerytalna i rentowa” ani „odprawa rentowa albo emerytalna”, co mogłoby oznaczać alternatywę rozłączną, lecz termin „odprawa rentowa lub emerytalna”, a więc oba człony nazwy świadczenia ujęte są w ramach alternatywy nierozłącznej.
Otrzymanie przez pracownika odprawy z tytułu przejścia na rentę z powodu niezdolności do pracy wyklucza nabycie przez tego pracownika prawa do kolejnej odprawy z tytułu przejścia na emeryturę lub prawa do odprawy uzupełniającej, stanowiącej różnicę wysokości odprawy emerytalnej i wysokości otrzymanej odprawy rentowej (art. 921 § 2 kp).
Skoro, zatem art. 921 § 2 kp stanowi, że pracownik nie nabywa ponownie prawa do odprawy, to nie nabywa go w ogóle, tak w pełnej wysokości, jak i jej uzupełniającej postaci.
Uchwała Sądu Najwyższego z 18 marca 2010 r., sygn. akt II PZP 1/10
Zdaniem eksperta
Art. 921 § 1 kp przewidujący otrzymanie przez pracownika, w związku z przejściem na emeryturę lub rentę odprawy pieniężnej oznacza, że odprawa ta przysługuje tylko raz. Otrzymanie odprawy jest uzależnione od dwóch czynników:
- ustania stosunku pracy,
- przejścia na emeryturę lub rentę.
